کد مطلب: 16849 تعداد بازدید: ۴۱۵۲

احکام امربه معروف و...ازرساله مراجع

پنجشنبه ۵ آذر ۱۳۹۴

رساله امر به معروف و  نهی از منکر

 

مراجع عظام تقلید

امام خمینی، امام خامنه‌ای، سیستانی، بهجت، مکارم، صافی گلپایگانی، نوری همدانی، وحید خراسانی، مظاهری

 

Contents

رساله امر به معروف و  نهی از منکر. 1

رساله‌های عملیه. 4

گزیده رساله امام خمینی. 4

شروط وجوب امر به معروف و نهی از منکر. 4

مراتب امر به معروف و نهى از منكر. 5

گزیده اجوبه الاستفتائات امام خامنه‌ای. 8

شرایط امر به معروف و نهی از منکر: ( اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۵۷)8

مراحل و مراتب امر به معروف و نهی از منکر :10

منکرات مبتلا به. 12

تحریر الوسیله امام14

وجوب امر به معورف و نهى از منكر چند شرط دارد:15

گفتار در مراتب امر به معروف و نهى ازمنكر. 18

آیت الله بهجت.. 20

« ۷۷» امر به معروف و نهى از منکر با وجود شرایط ذیل واجب مى شود:20

« ۷۹» امر به معروف و نهى از منکر مراتبى دارد:21

کتاب : امر به معروف و نهى از منکر. 22

آیت الله سیستانی. 27

مسأله ۳ ـ أمر به معروف و نهى از منكر داراى مراتبى است :29

2نکته مهم و کاربردی در احکام امر به معروف و نهی از منکر آیت الله سیستانی (مدظله العالی):30

آیت الله مکارم شیرازی. 31

شرایط امر به معروف و نهی از منکر. 31

آیت الله نوری همدانی. 32

اهمیّت امر به معروف ونهی ازمنکر. 32

معنای معروف و منکر. 35

امر و نهی درای مراتبی است.. 36

گستردگی امر به معروف و نهی از منکر. 36

امر به معروف ونهی از منکَر. 38

شرایط امر به معروف ونهی از منکر. 38

مراتب امربه معروف ونهی ازمنکر. 40

آیت الله وحید خراسانی. 42

مسأله ۲۰۶۹ ـ وجوب امر به معروف و نهى از منکر مشروط به شرایطى است:43

خاتمه :45

استفتائات.. 50

گزیده استفتائات مقام معظم رهبری. 50

استفتائات جدید. 50

اجوبه استفتائات.. 55

آیت الله بهجت.. 59

آیت الله مکارم شیرازی. 69

آیت الله صافی گلپایگانی. 76

آیت الله وحید خراسانی. 81

آیت الله مظاهری. 82

 

بسم الله الرحمن الرحیم

 از حضرت رضا(ع ) روايت شده كه فرمود: رسول خدا همواره مى فرموده: «اذا امتى توالكت الامر بالمعروف والنهى عن المنكر فلياء ذنوا بوقاعمن الله تعالی»اگر روزى بر امتم برسد كه امر به معروف و نهى ازمنكر را به يكديگر واگذار كنند در آن روز بايد اعلان جنگ با خدايتعالى كنند.

 رساله‌های عملیه

گزیده رساله امام خمینی

 شروط وجوب امر به معروف و نهی از منکر

مسأله 2791 چند چيز شرط است در واجب بودن امر به معروف و نهى از منكر :

·        اول: آن كه كسى كه مى‏خواهد امر و نهى كند، بداند كه آنچه شخص مكلف بجا نمى‏آورد واجب است بجا آورد و آنچه بجا مى‏آورد بايد ترك كند. و بر كسى كه معروف و منكر را نمى‏داند واجب نيست.

·        دوم: آن كه احتمال بدهد امر و نهى او تأثير مى‏كند، پس اگر بداند اثر نمى‏كند واجب نيست.

·        سوم: آن كه بداند شخص معصيت كار بنا دارد كه معصيت خود را تكرار كند، پس‏اگر بداند يا گمان كند يا احتمال صحيح بدهد كه تكرار نمى‏كند واجب نيست.

·        چهارم: آن كه در امر و نهى مفسده‏اى نباشد، پس اگر بداند يا گمان كند كه اگر امر يا نهى كند ضرر جانى يا عِرضى و آبرويى يا مالى قابل توجه به او مى‏رسد واجب نيست، بلكه اگر احتمال صحيح بدهد كه از آن ترس ضررهاى مذكور را پيدا كند واجب نيست بلكه اگر بترسد كه ضررى متوجّه متعلقان او مى‏شود واجب نيست، بلكه با احتمال وقوع ضرر جانى يا عِرضى و آبرويى يا مالى موجب حَرَج بر بعضى مؤمنين، واجب نمى‏شود بلكه در بسيارى از موارد حرام است.

 

مسأله 2792 اگر معروف يا منكر از امورى باشد كه شارع مقدس به آن اهميت زياد مى‏دهد مثل اصول دين يا مذهب و حفظ قرآن مجيد و حفظ عقايد مسلمانان يا احكام ضروريه، بايد ملاحظه اهميت شود و مجرد ضرر، موجب واجب نبودن نمى‏شود، پس اگر توقف داشته باشد حفظ عقايد مسلمانان يا حفظ احكام ضروريه اسلام بر بذل جان و مال، واجب است بذل آن.

مسأله 2793 اگر بدعتى در اسلام واقع شود مثل منكراتى كه دولتها اجرا مى‏كنند به اسم دين مبين اسلام، واجب است خصوصاً بر علماى اسلام اظهار حق و انكار باطل و اگر سكوت علماى اعلام موجب هتك مقام علم و موجب اسائه ظن به علماى اسلام شود واجب است اظهار حق به هر نحوى كه ممكن است اگر چه بدانند تأثير نمى‏كند.

مسأله 2794 اگر احتمال صحيح داده شود كه سكوت موجب آن مى‏شود كه منكرى معروف شود يا معروفى منكر شود واجب است خصوصاً بر علماى اعلام اظهار حق و اعلام آن و جايز نيست سكوت‏

مسأله 2795 اگر سكوت علماى اعلام موجب تقويت ظالم شود يا موجب تأييد او گردد يا موجب جرأت او شود بر ساير محرمات، واجب است اظهار حق و انكار باطل اگر چه تأثير فعلى نداشته باشد.

مسأله 2796 اگر سكوت علماى اعلام باعث شود كه مردم به آنها بد گمان شوند و آنها را متهم كنند به سازش با دستگاه ظلم، واجب است اظهار حق و انكار باطل اگر چه بدانند جلوگيرى از مُحَرَّمْ نمى‏شود و اظهار آنها اثرى براى رفع ظلم ندارد.

مراتب امر به معروف و نهى از منكر

مسأله 2804 براى امر به معروف و نهى از منكر مراتبى است، و جايز نيست با احتمال حاصل شدن مقصود از مرتبه پايين، به مراتب ديگر عمل شود.

·        مسأله 2805 مرتبه اول آن كه با شخص معصيت كار طورى عمل شود كه بفهمد براى ارتكاب او به معصيت، اين نحو عمل با او شده است، مثل اين كه از او رو برگرداند، يا با چهره عبوس با او ملاقات كند، يا ترك مراوده با او كند و از او اعراض كند به نحوى كه معلوم شود اين امور براى آن است كه او ترك معصيت كند. 

مسأله 2806 اگر در اين مرتبه درجاتى باشد لازم است با احتمال تأثير درجه خفيف‏تر، به همان اكتفا كند، مثلًا اگر احتمال مى‏دهد كه با ترك تكلم با او مقصود حاصل مى‏شود، به همان اكتفا كند و به درجه بالاتر، عمل نكند، خصوصاً اگر طرف، شخصى است كه اين نحو عمل موجب هتك او مى‏شود.

 مسأله 2807 اگر اعراض نمودن و ترك معاشرت با معصيت كار موجب تخفيف معصيت مى‏شود يا احتمال بدهد كه موجب تخفيف مى‏شود، واجب است اگر چه بداند موجب ترك بكلى نمى‏شود و اين امر در صورتى است كه با مراتب ديگر، نتواند از معصيت جلوگيرى كند.

·        مسأله 2813 مرتبه دوم از امر به معروف و نهى از منكر، امر و نهى به زبان است، پس با احتمال تأثير و حصول ساير شرايط گذشته، واجب است اهل معصيت را نهى كنند، و تارك واجب را امر كنند به آوردن واجب.

مسأله 2814-اگر احتمال بدهد كه با موعظه و نصيحت معصيت كار ترك مى‏كند معصيت را، لازم است اكتفا به آن و نبايد از آن تجاوز كند.

مسأله 2815 اگر مى‏داند كه نصيحت تأثير ندارد واجب است با احتمال تأثير، امر و نهى الزامى كند و اگر تأثير نمى‏كند مگر با تشديد در گفتار و تهديد بر مخالفت، لازم است لكن بايد از دروغ و معصيت ديگر احتراز شود.

مسأله 2816 جايز نيست براى جلوگيرى از معصيت، ارتكاب معصيت مثل فحش‏ و دروغ و اهانت، مگر آن كه معصيت، از چيزهايى باشد كه مورد اهتمام شارع مقدس باشد و راضى نباشد به آن به هيچ وجه (1) مثل قتل نفس محترمه، در اين صورت بايد جلوگيرى كند به هر نحو ممكن است.

مسأله 2817 اگر عاصى ترك معصيت نمى‏كند مگر به جمع ما بين مرتبه اولى‏ و ثانيه از انكار، واجب است جمع به اين كه هم از او اعراض كند، و ترك معاشرت نمايد و با چهره عبوس با او ملاقات كند، و هم او را امر به معروف كند لفظاً و نهى كند لفظاً.

·        مسأله 2818 مرتبه سوم توسل به زور و جبر است، پس اگر بداند يا اطمينان داشته باشد كه ترك منكر نمى‏كند يا واجب را بجا نمى‏آورد مگر با اعمال زور و جبر، واجب است لكن بايد تجاوز از قدر لازم نكند.

مسأله 2819 اگر ممكن شود جلوگيرى از معصيت به اين كه بين شخص و معصيت حايل شود و با اين نحو مانع از معصيت شود، لازم است اقتصار به آن اگر محذور آن كمتر از چيزهاى ديگر باشد.

مسأله 2820 اگر جلوگيرى از معصيت توقف داشته باشد بر اين كه دست معصيت كار را بگيرد يا او را از محل معصيت بيرون كند يا در آلتى كه با آن معصيت مى‏كند تصرّف كند، جايز است، بلكه واجب است عمل كند.

 مسأله 2821 جايز نيست اموال محترمه معصيت كار را تلف كند مگر آن كه لازمه جلوگيرى از معصيت باشد، در اين صورت اگر تلف كند ضامن نيست ظاهراً و در غير اين صورت، ضامن و معصيت كار است.

 مسأله 2822 اگر جلوگيرى از معصيت توقف داشته باشد بر حبس نمودن معصيت كار در محلى يا منع نمودن از آن كه به محلى وارد شود، واجب است، با مراعات مقدار لازم و تجاوز ننمودن از آن.

 مسأله 2823 اگر توقف داشته باشد جلوگيرى از معصيت، بر كتك زدن و سخت گرفتن بر شخص معصيت كار، و در مضيقه قرار دادن او جايز است، لكن لازم است مراعات شود كه زياده‏روى نشود، و بهتر آن است كه در اين امر و نظير آن اجازه از مجتهد جامع الشرائط گرفته شود.

 مسأله 2824 اگر جلوگيرى از منكرات و اقامه واجبات موقوف باشد بر جرح و قتل، جايز نيست مگر به اذن مجتهد جامع الشرائط با حصول شرايط آن.

 مسأله 2825 اگر منكر از امورى است كه شارع اقدس به آن اهتمام مى‏دهد و راضى نيست به وقوع آن به هيچ وجه، جايز است دفع آن به هر نحو ممكن باشد، مثلًا اگر كسى‏ خواست يك شخصى را كه جايز القتل نيست، بكُشد، بايد از او جلوگيرى كرد، و اگر ممكن نيست دفاع از قتل مظلوم مگر به قتل ظالم، جايز است بلكه واجب است، و لازم نيست از مجتهد اذن حاصل نمايد. لكن بايد مراعات شود كه در صورت امكان جلوگيرى به نحو ديگرى كه به قتل منجر نشود، به آن نحو عمل كند، و اگر از حدّ لازم تجاوز كند، معصيت كار و احكام متعدى بر او جارى خواهد شد.

گزیده اجوبه الاستفتائات امام خامنه‌ای

امر به معروف و نهی از منکر زنانی که حجاب کامل ندارند متوقف بر نگاه با ریبه به آ نها نیست، از این رو واجب است. بلی بر هر مکلفی واجب است که از حرام اجتناب کند به خصوص زمانی که مبادرت به انجام فریضه ی نهی از منکر می کند. ( اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۶۸)

 هرگاه موضوع و شرایط امر به معروف و نهی از منکر محقق باشد، تکلیف شرعی و وظیفه ی واجب اجتماعی و انسانی هم هی مکلفین است، و حالت های مختلف مکلف مانند مجرد یا متأهل بودن در آن تأثیر ندارد و به صرف اینکه مکلف مجرد است تکلیف از او ساقط نمی شود. ( اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۶۰)

 شرایط امر به معروف و نهی از منکر: ( اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۵۷)

1. علم به معروف و منکر.

2 . احتمال تأثیر.

3 . اصرار بر گناه.

4 . نداشتن مفسده.

 1 . علم به معروف و منکر

 شرط اول امر به معروف و نهی از منکر، علم به معروف و منکر است یعنی امر و نهی کننده باید معروف و  منکر را بشناسد و در غیر این صورت موظف نیست امر به معروف و نهی از منکر کند، بلکه نباید چنین کاری بکند؛ زیرا ممکن است در اثر جهل و نادانی امر به منکر و نهی از معروف کند، بنابراین نهی از منکر کردن کسی که نمی - دانیم کارش حرام است یا نه ( مثلاً معلوم نیست موسیقی که گوش می دهد از نوع مبتذل و حرام آن ( است با حلال) واجب بلکه جایز نیست. ( اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۵۷ و ۱۰۵۹ و ۱۰۶۷) 

 2 . احتمال تأثیر

 شرط دوم امر به معروف و نهی از منکر، احتمال تأثیر است یعنی امر و نهی کننده باید احتمال بدهد که امر و نهی او اثر و نتیجه یی ولو در آینده دارد. ( اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۵۷)

3 . اصرار بر گناه

 شرط سوم امر به معروف و نهی از منکر، اصرار بر گناه است یعنی باید شخص گناهکار براستمرار گناه اصرار و سماجت داشته باشد و چنانچه معلوم شود که وی بدون اینکه امر و نهی شود خود از خطا دست بر می دارد یعنی معروف را به جا می آورد و منکر را ترک می کند امر و نهی او واجب نیست. ( اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۵۷)

4 . نداشتن مفسده

 شرط چهارم امر به معروف ونهی از منکر، نداشتن مفسده است یعنی باید امر و نهی مفسده نداشته باشد، بدین ترتیب اگر امر و نهی موجب شود به شخص امر و نهی کننده و یا به مسلمان دیگر مفسده یی از قبیل ضرر جانی و یا آبرویی و یا مالی برسد، دراین جا امر و نهی واجب نیست. البته مکلف موظف است ملاحظه ی اهمیت  را بکند یعنی باید در تمام معروف و منکرها بین مفسده امر و نهی و مفسده ترک امر و نهی مقایسه کند و سپس به آنچه مهمتر است عمل نماید.

امر به معروف و نهی از منکر در صورتی واجب است که واجد شرایط چهارگانه باشد، بنابراین اگر امر و نهی یکی از آن شرایط را نداشته باشد، مثلاً مفسده داشته باشد در این صورت، امر و نهی واجب نیست، هر چند شرایط دیگر را دارا باشد.

مهم: در امر به معروف و نهی از منکر شرط نیست که امر و نهی موجب بی آبرویی یا کاسته شدن احترام کسی که واجب را ترک کرده و یا فعل حرام را به جا آورده باشد نشود، بنابراین اگر در امر به معروف و نهی از منکر شرایط و آداب آن رعایت شود و از حدود آن تجاوز نشود و در عین حال مستلزم بی آبرویی یا کسته شدن احترام کسی که مرتکب خلاف شده شود اشکال ندارد.

مراحل و مراتب امر به معروف و نهی از منکر :

 توجه

 رعایت مراحل و مراتب امر به معروف و نهی از منکر واجب است یعنی تا به مرحله‌ی پایین تر مقصود حاصل می شود نباید وارد مرحله بالاتر شد.

1 . امر و نهی قلبی.

2 . امر و نهی لسانی ( زبانی).

3 . امر و نهی عملی.

 1 . امر و نهی قلبی

·        مرحله ی اول امر به معروف و نهی از منکر، امر و نهی قلبی یا امر و نهی با قلب است. مقصود از امر و نهی قلبی، اظهار رضایت یا کراهت قلبی است یعنی مکلف باید رضایت قلبی خود را نسبت به معروف و تنفر و انزجار درونی خود را نسبت به منکر آشکار سازد و از این راه فردی که معروفی را ترک می کند و یا منکری را به جامی آورد را به انجام معروف و ترک منکر وادار سازد. ( اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۷۱)

·        امر و نهی قلبی ( اظهار رضایت و تنفر ) درجاتی دارد که تا با پایین ترین درجه و سبک ترین راه می توان امر و نهی کرد و به مقصود دست یافت نباید متوسل به درجه ی بالاتر شد. این درجات بر حسب شدت و ضعف و بر حسب انواعی که دارند بسیارند. برخی از آن ها عبارتند از: با تبسم و لبخند و روی گشاده برخورد کردن، چشم، فرو بستن، خیره شدن، به روی دست زدن، دندان به لب گرفتن، با دست یا سر اشاره کردن، سلام نکردن، روگرداندن، پشت کردن، صحبت را قطع کردن، قهر و ترک معاشرت کردن.

2 . امر و نهی لسانی

·        امر و نهی لسانی، درجاتی دارد که تا با پایین ترین درجه و آرام ترین لحن می توان به مقصود رسید نباید اقدام به درجه ی بالاتر کرد. این درجات بر حسب شدت و ضعف و بر حسب انواعی که دارند بسیارند. برخی از آن ها عبارتند از: ارشاد کردن، تذکر دادن، موعظه کردن، پند و اندرز دادن، مصالح و مفاسد و سود و زیا نها را بر شمردن، بحث و مناظره کردن، استدلالی سخن گفتن، با غلظت و درشتی حرف زدن، با تهدید صحبت کردن.

3 . امر و نهی عملی

·        امر و نهی درجاتی دارد که تا با پایین ترین درجه و آسانترین روش می توان نتیجه گرفت نباید به درجه ی شدیدتر پرداخت. این درجات بر حسب شدت و ضعف و بر حسب انواعی که دارند بسیارند. برخی از آن ها عبارتند از: حایل شدن و جلوی فرد را گرفتن، حربه از دست گرفتن، وسایل گناه را از دسترس او خارج ساختن، عقب راندن، دست طرف را محکم نگه داشتن، حبس کردن، سختگیری کردن، کتک زدن، به درد آوردن، مجروح و زخمی کردن، شکستن عضو، از کار انداختن، ناقص کردن، کشتن.

مهم: با توجه به این که در زمان حاکمیت و اقتدار حکومت اسلامی می توان مراتب بعد از مرحله ی امر و نهی زبانی را به نیرو های امنیتی داخل ( پلیس) و قوه ی قضاییه واگذار کرد، به خصوص در مواردی که برای جلوگیری از ارتکاب معصیت چاره ای جز اعمال قدرت از طریق تصرف در اموال کسی که فعل حرام انجام می دهد یا تعزیر و حبس او و مانند آن نیست، در چنین زمانی با حاکمیت و اقتدار چنین حکومت اسلامی، واجب است مکلفین در امر به معروف و نهی از منکر به امر و نهی ( قلبی و) زبانی اکتفا کنند، و در صورت نیاز به توسل به زور، موضوع را به مسؤولین ذیربط در نیروی انتظامی و قوه قضاییه ارجاع دهند، ولی در شرایط، جمیع مراتب امر به معروف و نهی از منکر را با رعایت ترتیب آن ها تا تحقق غرض انجام دهند. ( اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۵۵ و ۱۰۶۴)

 

مهم: اگر مأمورانی که از طرف دولت وظیفه ی جلوگیری از فساد را بر عهده دارند در انجام وظیفه ی خود کوتاهی کنند دخالت اشخاص دیگر در اموری که از وظایف نیروهای امنیتی و قضایی محسوب می شود جایز نیست، ولی مبادرت مردم به امر به معروف و نهی از منکر با رعایت حدود و شرایط آن، اشکال ندارد. ( اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۶۳)

 منکرات مبتلا به

موسیقی در ماشین:کسی که با رانندگانی مواجه می شود که از نوارهای موسیقی غنا و حرام استفاده می کنند وظیفه دارد با تحقق شرایط نهی از منکر، نهی از منکر کند، منتها بر او بیشتر از نهی از منکر زبانی واجب نیست و در صورتی که مؤثر واقع نشود واجب است که از گوش دادن به غنا و موسیقی حرام اجتناب کند و اگر به طورغیر ارادی صدای موسیقی حرام و غنا به گوش او برسد چیزی بر او نیست. ( اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۶۵)

 

موسیقی همسایه:تعرض مردم به داخل خانه های دیگران به منظور امر به معروف نهی از منکر جایز نیست، بنابراین هرگاه صدای بلند موسیقی از بعضی از منازل باعث اذیت و آزار مؤمنین شود نباید متعرض داخل منازل شد. ( بلکه باید با رعایت شرایط امر به معروف و نهی از منکر و رعایت مراتب آن، نهی از منکر قلبی و زبانی کرد و در صورت عدم تأثیر به نیروهای انتظامی اطلاع داد). ( اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۶۷)

 

اقوام و آشنایان معصیت کار: هرگاه یکی از اقوام انسان مبادرت به ارتکاب معصیت کند و نسب به آن لاابالی باشد، باید از اعمال خلاف شرع وی اظهار تنفر کرد و او را به هر روش برادرانه ای که مفید و مؤثر است پند و اندرز داد، ولی قطع رحم جایز نیست. بلی چنانچه احتمال داده شود که ترک معاشرت با او موقتاً موجب خودداری او از ارتکاب معصیت می شود به عنوان امر به معروف و نهی از منکر واجب است. ( اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۵۸ و ۱۰۷۱)

 

لزوم یادگیری احکام: بر هر مکلفی واجب است شرایط و مراتب امر به معروف و نهی از منکر و موارد وجوب و عدم وجوب آن را یاد بگیردتا مبادا در امر و نهی خود دچار عمل خلاف و منکر شود. ( اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۷۴)

 

طلا و لباس مردان: پوشیدن طلا یا آویختن ان به گردن بر مردان مطلقاً حرام است، و پوشیدن لباس هایی که از نظر دوخت یا رنگ یا غیر آن تقلید و ترویج فرهنگ مهاجم غیر مسلمانان در نظر عرف محسوب می شود، جایز نیست، همچنین استفاده از زیور آلاتی که استعمال آن تقلید از فرهنگ تهاجمی دشمنان اسلام و مسلمین محسوب شود، جایز نیست و بر دیگران واجب است که در برابر این گونه مظاهر فرهنگی تقلیدی از بیگانگان مبادرت به نهی از منکر زبانی کنند. ( اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۷۳)

 

معاشرت با تارک صلوه: فردی که مجبور به صحبت و معاشرت با کسی است که نماز نمی خواند و گاهی او را در بعضی از کارها کمک می کند، موظف است بر امر او به معروف و نهی از منکر در صورت تحقق شرایط آن مداومت ورزد و جز این وظیفه ای دیگر ندارد، و یاری کردن و معاشرت با او اگر سبب تشویق بیشتر او بر ترک نماز نباشد اشکال ندارد. ( اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۷۷)

 

س: با توجه به وجوب امر به معروف آیا ما باید کافران را نیز امر به معروف کنیم؟

 ج) مورد وجوب امر به معروف مورد علم طرف به معروف و منکر است و کفار ولو مکلف به فروع هستند ولی‌ چون توجه و اعتقاد به حلیت و حرمت ندارند مورد امر به معروف و نهی‌ از منکر نمی‌باشند.

 

ماهواره

س: در همسایگی‌ ما شخصی‌ دارای‌ دستگاه ماهواره است. اگر امر به معروف به صورت گفتار و به نرمی‌ باعث شود ما متضرر شویم و یا احتمال این را بدهیم که در آنها اثری‌ نداشته باشد. آیا وظیفه ما این است که به نیروی‌ انتظامی‌ اطلاع دهیم؟

 ج) اگر از ماهواره استفاده ی‌ حرام می‌ شود و با اعلام به نیروی‌ انتظامی‌ جلوی‌ استفاده حرام گرفته خواهد شد، اعلام، از مصادیق نهی‌ از منکر است و لازم می‌ شود.

 

 س: آیا برای‌ انسان پیگیری‌ و بدست آوردن مقامهایی‌ که می‌ تواند در آنها به روند امر به معروف و نهی‌ از منکر در جامعه کمک کند واجب است؟

 ج) تحصیل پست و مقام به هر طریقی‌ که باشد جهت انجام مسئولیت ها در آینده واجب نیست ولی‌ اگر اتفاقاً زمینه انجام واجب از قبیل امر به معروف و نهی‌ ازمنکر پیش آمد، مبادرت بر انجام تکلیف، واجب

 است.

 

تحریر الوسیله امام

مساءله 11- در سقوط تكليف امر به معروف و نهى از منكراين مقدار كافى نيست كه حكم شرعى را گوشزد نمايد و يا مفاسد ترك واجب و ارتكاب حرامرا بيان كند، مگر آنكه عرف ولو با قرائن آن را امر به معروف و نهى از منكر بداندوياآنكه مقصود به همان مقدار حاصل شود، بلكه ظاهر اين است كه اگر طرف مقابل بخاطرقرينه خاصى از اين عمل امر به معروف و نهى از منكر بفهمد كفايت مى كند هرچندكه عرفاز آن امر به معروف ونهى از منكر نفهمد.

 

مساءله 12- امر و نهى در اين باب(از ناحيه آمر وناهى)مولوى است هر چند كه آمر پائين تراز كسى باشد كه امر و يانهيش مى كند، بنابراين درامر به معروف و نهى از منكر كافىنيست بگويد: خدا تو را امر به نماز كرده و يا از شرابخوارى نهى كرده مگر آنكه باگفتن آن غرض حاصل شود وگرنه بايد خود او امر و نهى كند به طورى كه عرف بگويد فلانىامر به معروف و نهى از منكر كرد مثلا به طرف بگويد نماز بخوان و يا شراب ننوش.

مساءله 15- اگر ببينيدشخصى را كه مشغول مقدمات حراماست براى رسيدن به آن حرام ، اگر بيننده يقين داشته باشد كه اين مقدمات او را بحراممى ترساند واجب است او را از آن حرام نهى كند، و اگر بداند كه او را به حرام نمىرساند واجب نيست او رانهى كند مگر بر مبنائى كه مقدمات حرام را نيز حرام بدانيم ويا تجرى و جرئت كردن بر گناه را عملى حرام بدانيم ، و اگر شك كند در اينكه آيا اينمقدمات او را به حرام مى رساند يانه نهى از منكر بر او واجب نيست مگر بنابر آن دومبنا كه ذكر شد.

 

وجوب امر به معورف و نهى از منكر چند شرط دارد:

شرط اول: اينكه شخص آمر وناهى تشخيص اين را داشته باشد كه آنچه او مى خواهد ترك كند معروف وآنچه مى خواهد انجام دهد منكر است بنابراين بر كسى كه جاهل به معروف و منكر است بهمعروف ونهى از منكر واجب نيست ، وشناختن معروف و منكر شرط وجوب است نظير استطاعت درحج

مساءله 3-اگر مسئله مورد اختلاف نباشد و احتمال دهدشايد مرتكب جاهل به حكم است ظاهرا امر به معروف ونهى از منكر واجب است مخصوصا اگربداند كه اوجاهل مقصر است و نزديكتر به احتياط آنست كه او را اول به حكم مسئلهارشاد كند سپس ببيند اگر باز هم ادامه مى دهد آنوقت او را انكار و نهى كند مخصوصااگر جاهل قاصر باشد

مساءله 4-اگر فاعل جاهل به موضوع باشد انكارش و برطرفكردن جهلش ‍ واجب نيست مثل اينكه از باب غفلت و يا فراموشى نماز نخوانده باشد وياشراب را به خيال آنكه شربت است بنوشد، بله اگر موضوع امر بسيار مهمى نظير قتل نفسمحترمه باشد به طور كه خداى عزوجل به هيچ وجه راضى به انجام يا ترك آن نباشد واجباست امر به معروف و نهى از منكر را در آن مورد اقامه كند و طرف را امر و يا نهىكند.

 

مساءله 8- آموختن شرائط امربه معروف و نهى از منكر وموارد وجوب و عدم وجوب وجواز وعدم جواز آنواجب است تا اينكه شخص در انجام اين دووظيفه الهى خويش دچار منكر و خلاف شرع نگردد.

مساءله 9- اگر در جائى كه امر به معروف و نهى از منكرجائز نيست امر به معروف و يا نهى از منكر بر ديگران واجب است كه او را نهىنمايند.

 

مساءله 10- اگر امر به معروف و يانهى ازمنكر در موردى نسبت به بعضى باعث توهين شريعت مقدس باشد هرچند از نظر ديگراناينطورباشد نه خودش ، جائز نيست در آن مورد امر به معروف و نهى از منكر كند، خصوصااگر يقين به تاءثير ندارد وصرفا احتمال آنرا مى دهد، مگر آنكه مورد از مهمات امورباشد، البته موارد از نظر اهميت مختلف است.

 

شرط دوم :اينكه احتمال تاءثير امر به معروف و يانهى از منكر را بدهد بنابراين اگراطمينان دارد كه تاءثير نمى كند ديگر واجب نيست.

مساءله 3-اگر بداند كه انكارش از منكر تاءثير نمى كندمگرآنكه آنرا با خواهش و موعظه همراه سازد ظاهرا واجب مى شود به همان طريق نهى ازمنكر كند و اگر بداند كه تنها خواهش و موعظه اثر مى گذارد بدون امر و نهى بعيد نيستكه همان دو واجب باشد.

 

مساءله 4-اگر شخصى مرتكب دو حرام بشود و يا دو واجبرا ترك كند ومكلف بداندكه اگر نسبت به هر دو امر به معروف و نهى از منكر كند مؤ ثرواقع نمى شود و احتمال دهد كه اگر به يكى از معين امر و يا از منكر معين نهى كند مؤثر و اگراحتمال تاءثير در يكى غير معين دهد واجب است به آنكه مهمتر است امر نموده واز آنكه مهمتر است نهى نمايد، مثلا اگر شخصى را ببيند كه نماز نمى خوانده و روزهنمى گيرد و بداند كه اگر او را امر به نماز كند مؤ ثر واقع نمى شود و احتمال دهد كهاگر امر به روزه اش كند اثر مى كند واجب است امر به روزه اش كند، و اگر احتمال دهدكه اگر به هر يك از آن دو به تنهائى امرش كند مؤ ثر واقع شود بايد امر به نمازش كندو اگر هيچ يك از آن دو واجب مهمتر از ديگرى نباشد مخير است او را به هريك كه خواستامر مى كند بلكه مى تواند او را به طور اجمالى به يكى از آن دو واجب امر كند بهشرطى كه احتمال دهد اينگونه امر كردن مؤ ثر واقع مى شود.

مساءله 6-اگر بداند و يا احتمال دهد كه اگر در حضورجمعى او را نهى از منكر كند مؤ ثر مى شود نه در خلوت اگر فاعل كسى است كه علنا گناهمى كند واجب است او را بين جمع نهى كند ودر غير اين صورت وجوب نهى از منكر بلكهجواز آن محل اشكال است.

مساءله 9- اگر بداند كه امر به معروفش و يا نهى ازمنكرش نسبت به طرف كه معروف را ترك كرده و يا منكر را مرتكب شده هيچ اثرى ندارد ولىنسبت به شخص ديگرى كه او نيز انجام داده اثر مى گذارد به شرطى كه خطاب را متوجه شخصاو نكند بلكه متوجه مرتكب اول كند واجب است به منظور تاءثير در ديگرى شخص مرتكب ويا تارك معروف اول را نهى از منكر ويا امر به معروف كند.

مساءله 10- اگر بداند كه فلان شخص معين امر و نهيشدرطرف مؤ ثر است نه امر و نهى خودش واجب است به آن شخص امر كند كه او طرف راامر بهمعروف و نهى از منكر كند، البته در صورتى كه بداند كه وى با وجود شرائط تكليف اهمالكرده است.

مساءله 13- اگر بداند كه طرف مقابلش آدم لجبازى است كههرچه به او بگويد خلاف آن را مى كند، اگر نهى از منكرش كند بيشتر مرتكب مى شود واگر امر به معروفش كند آنرا ترك مى كند، واجب است او را امر به منكر و نهى از معروفكند به شرطى كه محذور ديگرى در بين نباشد.

 

مساءله 17- اگر در موردى هم احتمال تاءثير را بدهم وهم احتمال خلاف آن يعنى بدتر شدن را، ظاهرا امر به معروف و نهى از منكر واجب نيست.

مساءله 20- اگر علم داشته باشند به اينكه نهى يكى ازآن دو مؤ ثر نهى ديگر باعث اصرار او مى شود واجب نيست هيچيك او را از گناهش نهىكنند.

شرط سوم :اين است كه گنهكار اصرار بر گناه داشته باشد و به طور استمرار آنرا مرتكبباشد، پس اگر بداند كه گنهكار ترك گناه كرده ديگر نهى او از منكر واجب نيست.

 

شرط چهارم :اينكه در نهى از منكر كردن مفسده اى نباشد

مساءله 4-اگر بر جان يا عرض خودش و يا نفوس مؤ منين وعرض آنان بترس ‍ انكار منكر حرام مى شود، و همچنين است اگر بر مال قابل توجهى از مؤمنين بترسد، و اما اگر بر مال خودش بترسد بلكه حتى يقين به ضرر پيداكند در صورتى كهآن ضرر برايش حرجى نباشد ظاهرا نهى از منكر حرام نخواهد بود و اما اگر بحد مشقت وحرج برسد بعيد نيست حرام باشد.

مساءله 5-اگر به پادارى فريضه اى و يا ريشه كن ساختنمنكرى موقوف باشد به اينكه مال قابل توجهى را خرج كند خرج كردن آن واجب نيست لكنكار خوبى است به شرطى كه خودش در حرج و سختى نيفتد و اگر در حرج مى افتد بعيد نيستكه جائز نباشد، بله اگر موضوعى كه مى خواهد بپا بدارد ويا ريشه كن كند چيزى باشد كهشارع به آن اهتمام داردو خلاف آن را به هيچ وجه راضى نيست واجب است آن مال را بذلكند.

 

گفتار در مراتب امر به معروف و نهى ازمنكر

مساءله 2-اگر روى گرداندن و دورى كردن تنها در تخفيفمنكر اثر داشته باشد نه در ريشه كن شدن آن ، احتمال هم ندهد كه امر و نهى زبانى درريشه كن ساختن آن دخالت داشته باشد وبيش از آن هم برايش ممكن نيست دورى كردن واجباست.

مساءله 2-اگر احتمال دهد كه با ارشاد و موعظه به نرمىغرض حاصل مى شود واجب است چنين كند و جائز نيست ازآن تجاوز كند.

مساءله 3-اگر بداند كه غرض با آن حاصل نمى شود پا بهمرحله بعدى مى گذارد يعنى با تحكم او را امر به معروف و نهى از منكر مى كند، و دراين مرحله اگر احتمال تاءثير مى دهد، واجب است از آسانترين و نرم ترين كلام آغازكند وجائز نيست از آن تجاوز نموده(باخشونت سخن بگويد)مخصوصا اگر چنانچه موردكسى است خشونت نسبت به او هتك او است.

 

مساءله 4-اگر جلوگيرى از منكر و اقامه واجب متوقف برسخن درشت و تشديد در امر و تهديد بر مخالفت باشد همه اينها جائز مى شود بلكه واجباست ولى احتزار از دروغ رعايت شود.

 

مساءله 6-اگر در بعضى از مراتب نهى زبانى(مرحله دوم)اهانت و ايذاء كمترى هست نسبت به آنچه در مرحله اول گفتيم وغرض به همان حاصل مى شود واجب است به همان مقدار اكتفا شود و وظايف مرحله اول راانجام دهد، مثلا اگر فرض شود موعظه و ارشاد با بيان نرم و روى گشاده مؤ ثر و يامحتمل التاءثير است و كمتر از اعراض وقهر كردن و امثال آن طرف را آزار مى دهد نبايداز اين نهى زبانى كه مرحله دوم است تجاوز نموده به اعراض كه مرحله اول است تمسكبجويد اشخاص چه امر كنندگان و چه امر شوندگان از نظر اخلاق و احوال بسيار مختلفند،بسيارى هستند كه اعراض و قهر كردنشان طرف را بيشتر آزار ميدهد و براى او سنگين ترواهانت آميزتر است تا امر به معروف و نهى از منكر زبانى ، بنابراين بر امر كنندهونهى كننده لازم است رعايت مراتب و اشخاص را بنمايد و وظيفه خود را به آسانتر وآسانترين راه انجام دهد.

 

مساءله 7-اگر فرض شود كه بعضى از مراتب مرحله اولمساوى با بعضى از مراتب مرحله دوم باشد ديگر ترتيبى بين دو مرحله نبوده مكلف مخيراست از هر يك از دو راه كه خواست امر به معروف و نهى از منكر كند مثلا اگر فرض شودكه در موردى امر به معروف زبانى و روى گردانى به يك اندازه طرف را ناراحت مى كند وآمر به معروف وناهى از منكر بداند و اين احتمال دهد كه هر دو طريق مؤ ثر است مخيراست يبن آن دو و جائز نيست به مرتبه شديدتر تجاوز كند.

 

مساءله 10- اگر مطلوب و مقصود از نهى از منكر با مرتبهپائين تر از شخصى حاصل و از شخص ديگر با مرتبه بالاتر حاصل مى شود ظاهرا هر يكتكليف خود را به طور كفائى دارند و بر دومى واجب نيست امر به معروف ونهى از منكر رابه شخص اول محول كند كه از وى به مرتبه اول حاصل شود.

 

مساءله 14- سزاوار آنست كه آمر به معروف و ناهى از منكر در امر و نهيش و مراتب انكارش چونطبيبى باشد كه با مهربانى بيمار خود را معالجه مى كند و چون پدرى مشفق باشد كههمواره مصلحت فرزند را رعايت مى كند و اينكه انكارش لطف و رحمتى خاص براى فاعل ولطف و رحمتى عام براى امت باشد، و اينكه نيت خود را براى رضاى خداى عزوجل خالص كنداين عمل خود را از شوائب هواها و از اظهار علو پاك بدارد و درحال نهى از منكرش خودرا شخصى منزه و مافوق فاعل نبيند، چون بسيار مى شود كه مرتكب يك گناه و ياچند گناهفضائلى در نفس دارد كه خدايتعالى آنرا دوست مى دارد هرچند كه از عمل از خشمگين استچه بسيار مى شود كه خود آمر به معروف و ناهى از منكر برعكس اين فرض است)يعنى در باطن دلش صفات بسيار نكوهيده اى داردكه مورد خشم خدا است و از خودش خبر ندارد)

 

آیت الله بهجت 

امر به معروف ونهى ازمنکر

اگر کسى واجبى را انجام نمى دهد و یا معصیتى را بجا مى آورد، در صورت تحقق شرایط ذیل، بر دیگران واجب است او را امر به معروف و نهى از منکر بنمایند، و اگر مستحبى را ترک و یا مکروهى را بجا مى آورد، امر به معروف و نهى از منکر مستحب است، و اگر یک نفر به این وظیفه قیام کند، بنابراظهر از دیگران ساقط مى شود.

« ۷۷» امر به معروف و نهى از منکر با وجود شرایط ذیل واجب مى شود:

اول : علم؛ پس کسى که عالم به حکم شرعى نیست، نمى تواند امر به معروف و یا نهى از منکر بنماید، بنابراین در ابتدا لازم است شخص آمر و یا ناهى خودش از احکام شرعى اطلاع کافى داشته باشد.

دوم : احتمال تأثیر؛ پس در صورتى که انسان مى داند سخن او تأثیرى در دیگرى ندارد، بر او لازم نیست امر به معروف و یا نهى از منکر بنماید، اما جواز بلکه رجحان آن در صورت عدم خوف ضرر، خالى از وجه نیست.

سوم : اصرار بر ترک واجب و یا انجام دادن معصیت؛ پس در صورتى که انسان بداند شخصى از معصیتى که انجام داده توبه کرده است و یا نشانه هایى بر پشیمانى او دلالت کند، امر به معروف و یا نهى از منکر واجب نیست.

چهارم : عدم مفسده؛ پس اگر کسى به خاطر امر به معروف و یا نهى از منکر ترس از وقوع مفسده اى دارد، و آن مفسده عبارت از ضرر جانى یا آبرویى و یا مالى قابل اعتنایى است، این کار بر او واجب نیست .

بنا بر این با وجود این شرایط، امربه معروف و نهى از منکر واجب مى شود، و در امر به معروف و نهى از منکر عدالت شرط نیست.

« ۷۸» جایز است اطفال را براى تمرین و عادت دادن به ترک معصیت و یا انجام دادن واجبات، تأدیب کرد، خصوصا در مراحل آخر که به انجام واجب و ترک معصیت نزدیکتر است، که اگر تادیب نشوند، در بعضى از موارد منجر به ترک واجبات و انجام معاصى از طرف آنها مى شود.

« ۷۹» امر به معروف و نهى از منکر مراتبى دارد:

اول : انکار قلبى مى باشد، دوم : اظهار کردن به زبان، سوم : متألّم کردن معصیت کار به قدرى از زدن، که تفصیل مراتب در مسأله بعد خواهد آمد.

بنا براین اگر انسان بدون گفتن، به هروسیله دیگر ناراحتى قلبى خود را به معصیتکار نشان دهد و این کار موجب ترک معصیت شود، لازم نیست با زبان امر به معروف و یا نهى از منکر بنماید، البته در صورتى که هیچ گونه اشکال شرعى دیگرى در این کار نباشد، و اگر چاره اى در این کار بجز اظهار زبانى نیست، باز باید درجات خفیف تر را در انجام این کار ملاحظه نماید .

« ۸۰» اگر انسان بداند در صورتى که بخواهد جلوگیرى از معصیتى بنماید منجر به ایجاد جرح و یا قتل خواهد شد، بنا بر اظهر بدون اجازه امام معصوم علیه السلام یا کسى که از طرف آن حضرت مستقیما نایب مخصوص است، نباید این کار را بکند . و آیا با اجازه مجتهد جامع الشرایط مى تواند این کار را انجام دهد ؟ مورد تأمل است ؛ ولى اگر نمى داند که این کار منجر به مجروح کردن و یا قتل مى شود ولى احتمال این را مى دهد، بنا بر احتیاط واجب باید مستقیما از طرف امام معصوم علیه السلام و یا نایب مخصوص آن حضرت و یا از طرف مجتهد جامع الشرایط اجازه داشته باشد.

امر به معروف و نهى از منکر

کتاب : امر به معروف و نهى از منکر

واجب است امر به معروف و نهى از منکر، یعنى «امر به واجب شرعى و نهى از حرام شرعى» . و طریق آن کتاب و سنّت و کشف عقل است از لطف حکیم به ایجاب امر به واجب و تحریم فعل حرام و مستقل است [ عقل در فهم آن ]، یعنى حاجت به سایر ادلّه نیست اگر وجوب و حرمت در مأمورٌبه و منهىٌ عنه هم عقلى باشد و حَسَن یا قبیح عقلى باشد، به نحوى که ادراک حکم شرعىِ ایجابى یا تحریمى در آن فعل بنماید . و مستحب است امر به مندوب شرعى و نهى از مکروه شرعى . و اظهر کفایى بودن وجوب امر به معروف و نهى از منکر است.

شرایط وجوب امر به معروف و نهى از منکر

واجب نیست امر به معروفِ واجب و نهى از منکرِ واجب مگر با شروطى:

عالم بودن آمر و ناهى به واجب و حرام

۱ . از آن جمله اینکه عالم باشد به وجوب واجب یا حرمت حرام در شرع . و بر غیر عالم واجب نیست امر به معروف واقعى و نهى از منکر واقعى و بر ترک آنها مؤاخذه نمى شود؛ اما ترک تحصیل علم به مجرّد معرضیّت ابتلاء به آنها از حیث امر به معروف یا نهى از منکر اگر چه آن معروف یا منکر، محل ابتلاء عملى شخص آمر یا ناهى نباشد، پس محل تأمّل است؛ و فى الجمله وجوب آن ارتکازى است .

احتمال تأثیر

۲ . از آن جمله تجویز تأثیر امر و نهى در امتناع از معصیت باشد؛ پس با علم به عدم افاده انکار، واجب نیست. و محتمل است لزوم انکار قلبى با اظهار رضا به طاعت یا کراهت از معصیت با شروط لاحقه، یا حرمت اظهار رضا به معصیت غیر اگر چه اعانت نباشد .و هم چنین با اطمینان به عدم قبول و تأثیر در ترک معصیت، واجب نیست امر به معروف ونهى ازمنکر؛ واما جواز و رجحان، پس با عدم خوف ضرر، خالى از وجه نیست.

عدم توبه عاصى

۳ . و از آن جمله اینکه مریدِ عصیان در زمان امر به معروف یا نهى از منکر، تائب از معصیتى که کرده است نباشد و اماره مثبته توبه و پشیمانى از او ظاهر نباشد ، و گرنه واجب نیست .

عدم مفسده

۴ . از آن جمله این است که در انکارِ منکرْ مفسده اى نباشد؛ پس با خوف مفسده و ضرر فعلى یا در مستقبل براى خودش یا احدى از اهل ایمان و آنهایى که به حکم ایشانند از سایر اهل اسلام، وجوب ساقط است، چه آنکه ضررِ مخوفْ نفسى، یا عرضى، یا مالىِ غیرِ قلیل باشد.و معتبر نیست در امر به معروف و نهى از منکر عدالت ، و نه خصوص فعل آن معروف و ترک آن منکر .و معتبر است تکلیف در آمر و در مأمور .

حکم صبىّ و مجنون

و صبىّ و مجنون، ممنوع مى شوند از اضرار اهل ایمان، مثل اینکه حیوان ممنوع مى شود تکوینا از اضرار . و هم چنین است تأدیب صبىّ به تمرین به ترک معصیت و فعل طاعت خصوصاً در آخرین مقدّمات که فى الجمله و در بعض موارد مفوّت است ترک آنها.لازم است رعایت ترتیب به حسب شدّت و خفّت در مراتب امر به معروف و نهى از منکر؛ پس اکتفاء مى شود به اخفّ؛ و در صورت تجویز تأثیر، مرتکب اشدّ از آن نمى شود مگر با علم به عدم تأثیر اخفّ از اظهار انکار قلبى و اظهار به زبان و متألّم کردن عاصى با مراتب زدن .

اختصاص فرض جرح و قتل به اذن امام ـ علیه السلام ـ یا نایب ایشان

اظهر عدم جواز امر و نهى است براى غیر امام و مأذون خاص او در صورت احراز اداى آن به مجروح کردن عاصى یا مقتول نمودن آن ، و در جواز براى نایب عام در غیبت تأمّل است . و اما اگر احراز نشد، بلکه اداى ضرب به یکى از اینها با قصد خلاف بود پس منتهى شد به یکى از اینها، اظهر انتفاء قصاص است . و در ثبوت دم خطاء بر عاقله یا بیت المال، تأمّل است .

احتمال منجر شدن امر به معروف و نهى از منکر به جرح و قتل

و اگر احتمال بدهد انتهاء به یکى از اینها را، پس آیا جایز یا واجب است امر و نهى با این احتمال، مثل جواز یا وجوب دفاع بر مظلوم یا از مظلوم حتى در صورت احراز انتهاى به جرح و قتل فى الجمله ، یا جایز نیست مگر با اذن امام اصل یا نایب خاص او یا نایب عام او؟ احوط اخیر است .اقامه حدود در عصر حضور امام اصل، مخصوص به ایشان یا مأذون از ایشان است .

و مالک مىتواند اقامه حدود بر مملوک خودش نماید با عدم خوف فتنه و فساد اگر چه از ناحیه اطلاع سلطان جور باشد. و اظهر عدم فرق در مالکْ بین عادل و فاسق و مرد و زن است، مثل مملوک . و در مبعّض، تبعیضِ حدّ، محتمل است، لکن با اشتراک دو نفر مالک مثلاً در اقامه حدّ اجتماع مى نمایند ؛ و هم چنین در مکاتب اگر بعضى از او محرّر است . و در جواز استقلال یک شریک به نسبت رخصت او، تأمّل است .و فرقى در حدّ بین جَلد و رَجم و قتل نیست و باید مشاهده نماید موجب حدّ را . و کفایت بیّنه، خالى از وجه نیست . و معرفت حکم اگر چه به تقلید باشد و سایر شروط لازم است . و مراجعه به حاکم شرع در اقامه حدّ، احوط است .و احوط عدم اقامه زوج و والدْ حدّ را بر زوجه و ولد در اقسام مختلفه آنها است مگر آنکه فقیه باشند بنا بر جواز اقامه حدود براى فقها .

مباشرت در اجراى حدود از طرف جائر

والى از قِبَل جائر اگر از شیعه بود و جائر او را تمکین و امر به اقامه حدود کرد و ضررى بر او در آن نبود، پس اگر فقیه جامعِ شروطِ حکومت بود، مىتواند اقامه حدود نماید مطابق حق بنا بر آنچه مذکور شد؛ و گرنه نمى تواند قتل را انجام دهد مطلقاً، و غیر قتل را هم در حال اختیار . و اگر مکره از قبل جائر یا مضطرّ به اقامه حدود باشد، مى تواند غیر قتل را انجام دهد فى الجمله و قتل را نمى تواند مرتکب بشود .و اگر اکراه بر جرح باشد با توعید مکره به قتل ، جرح جایز مى شود و عکس جایز نیست. و هم چنین در صورت مماثلت جرح مکره ٌعلیه و متوعدٌبه، اظهر عدم مسوّغیّت تقیّه و اکراه است .و تسویغ اکراه مؤمنْ بر قتل مخالف حق در حدّى که جایز است در مذهب اهل خلاف و در مذهب اهل عدل با قطع نظر از اشتراط مباشرت فقیه یا مأذون او با ایعاد مؤمن به قتل، خالى از وجه نیست .

اقامه حدود در عصر غیبت

جایز است اقامه حدود در عصر غیبت براى فقهاء شیعه اگر خوف ضررى از ناحیه سلطان جائر نداشته باشند و اهل اجتهاد و عدالت باشند ؛ و واجب است مساعدت و اعانت اهل ایمان ایشان را . و اجتهاد و عدالت، معتبر است در حاکم و مقیم حدود؛ پس حکم و اقامه به رأى مقلَّد با امکان وصول و مراجعه در امر به مجتهد و تأخیر واقعه تا زمان وصول و یا امکان رفع نزاع با صلح و نحو آن، جایز نیست بنا بر احوط . و اظهر کفایت تجزّى است بالنسبه به مسایل مربوطه به موارد اجتهاد . و مسایل تقلید و فتوى، در اوّل کتاب قبل از شروع در کتاب طهارت مذکور شده است .

ترافع دعوى به غیر واجد شرایط

و ترافعْ با اختیار نزد غیر حاکم شرع عادلِ عالم، جایز نیست و نزد او جایز است. و با مطالبه خصم از خصم ترافع را نزد او و درخواست حاکم شرع، واجب است اجابت خصم . و تعیین حاکم با تعدّد با مدّعى است. و بر حاکم حکم و افتاء لازم است با عدم مانع به نحو کفایى؛ چنانچه تحصیل اهلیّت به تعلّم براى فتوى و حکم، لازم است به نحو کفایى .

اگر کسى امتناع کرد مراجعه حکومت را به قاضى عدل و اختیار کرد مرافعه به سوى قاضى جور را ، عاصى است و ترتیب اثر به حکم او جایز نیست؛ و اگر متوقّف شد براى صاحب حق تحصیلِ حق به مرافعه به قاضى جور ، اثمْ مخصوصِ ممتنعِ از مرافعه به حاکم شرع است .

و مرافعه براى اصلاح بین متخاصمین به سوى غیر جامع شرایط حکومت شرعیّه، مانعى ندارد؛ و بر مصالحه مشروعه ترتیب اثر دادن جایز است . و نفوذ مصالحه از اسقاط دعواى مدّعى، یعنى از مدّعى به بر حسب اظهار مدّعى بر یمین کاذبه منکر نزد خصم، محل تأمّل است؛ اگر چه با آن، فصل خصومت در مرافعه به حاکم شرع مى شود؛ و هم چنین با علم به انتفاء حق ، تصرّف در مال مصالحه، نمى تواند نماید .

قبول تصدّى قضاوت به حق، در زمان والى جائر

اگر جائر اکراه کرد غیر مجتهد را بر قضاوت از جانب او ، جایز است قبول منصب و قضاوت بر حق با تمکّن از آن؛ و در مورد عدم تمکّن، آنچه را که اکراه خاص مسوِّغ آن است، جایز است عمل بر آن .براى مجتهدِ متمکّن از امر به معروف و نهى از منکر که عالم به تمکّن از آنها در صورت ابتلاء باشد، جایز است قبول ولایت از قبل جائر با حفظ استقلال خودش به نحوى که اگر مبتلا شد و متمکّن نشد از عمل به حق ، متمکّن باشد از ترک عمل بر طبق باطل تا آخر، و احتیاج به اکراه یا اضطرار در جواز آن نیست . و در صورت ظن به محافظت یا احتمال مساوى ، در جواز قبول منصب با احتمال انتهاى به خلاف شرع در زمانى که نمىتواند عمل به واجب نماید و نمىتواند ترک حرام نماید به جهت اکراه مسبوق به اختیار ولایت ، تأمّل است .

و خصوص ترک واجب، مثل اداى حق به اهل و اغاثه مظلوم اگر مقدور نباشد براى قاضى و والى در حال ولایت و در حال عدم ولایت، اظهر عدم منع عدم قدرت بر آن است، از قبول ولایت .

و در آن صورتى که با اکراه والى یا غیر او، ظلم بر غیر جایز است، یعنى غیر صورت تساوى دو ضرر در مقدار و حال یا اقلیّت ضرر متوعّدٌبه از مکره ٌعلیه، آیا خوف ضرر بدون ایعاد و علم، کافى است در جواز ظلم یا نه؟ خالى از اشکال نیست .و جایز نیست دفع ضرر از نفس به توجیه آن به غیر ، از سایر اهل ایمان .

و در مورد تسویغ اکراه ، ظلمى یا حرامى را، فرقى بین [ اکراه ] سلطان جور یا سایر اهل ظلم اگر چه از اهل ایمان باشند نیست . و هم چنین بین اینکه مکرَه ـ به فتح ـ فقیه باشد یا غیر او، [ فرقى ] نیست با حفظ عدم تمکّن از تخلّص در همه آنها با استثناء دماء به نحو متقدّم ؛ و اگر متمکّن باشد، حرام و موجب ضمان مباشر است .

و با اضطرار و تقیّه و عدم امکان تخلّص ، عمل به مذهب اهل خلاف در قضا و غیر آن جایز است در غیر دماء غیر مستحَقّه و باید رعایت حق واقعى به قدر امکان نماید ؛

بلکه رعایت اقرب به حق واقعى فالاقرب با عدم تمکّن از نفس حق واقعى، واجب است بنا بر اقرب .

والحمد للّه رب العالمین والصلاة على سیّد الأنبیاء محمّد وآله سادة الأوصیاء المرضیّین الطاهرین .

اللهم اجعلنا من الآمرین بالمعروف العاملین به والناهین عن المنکر والتارکین له، واختم اُمورنا برضاک وعافیتک،

ولا تفرّق بیننا وبین موالینا محمّد وآله الطیّبین فى الدنیا والآخرة، إنّک قریب مجیب .

 

آیت الله سیستانی

أمر به معروف و نهى از منكر از بزرگترين واجبات دينى است ، و خداوند متعال در قرآن كريم مى‏فرمايد : «وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُون إِلى الْخَيْرِ وَيَأَمُرونَ بْالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ المُنْكَرِ وَأُوْلَئِكَ هُمْ الْمُفلِحُونَ»

بايد از شما «اُمّت اسلامى»گروهى باشند كه بسوى نيكى دعوت كنند ، و امر به معروف و نهى از منكر نمايند . و آنان هستند كه رستگارند .

از رسول اكرم صلى‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم روايت شده كه فرمود : «لا تَزال أمّتي بخير ما أمروا بالمعروف ونهُوا عَن المنكر وتَعاوَنوا على البرّ ، فَإذا لمْ يفعلوا ذلك نُزعت عنهم البركات ، وسلّط بعضهم على بَعْضٍ ، ولم يَكُنْ لَهُمْ ناصر في الأرض ولا في السماء» .

«اُمّت من ماداميكه أمر به المعروف و نهى از منكر نمايند ، و يكديگر را به احسان و نيكى كمك كنند ، در خير و خوبى خواهند بود ، و اگر چنين نباشند بركت از آنان برداشته خواهد شد ، و بعض از آنها بر بعض ديگر ـ به ظلم ـ مسلّط خواهد گرديد ، و در زمين و آسمان يار و ياورى نخواهند داشت» .

از حضرت أمير المؤمنين عليه‏السلام هم چنين روايت شده است : «لا تتركوا الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر فيولّى عليكم شراركم ، ثمّ تدعون فلا ، يستجاب لكم» .

«أمر به معروف و نهى از منكر را ترك ننمائيد ، و گرنه بدترين افراد بر شما حكومت خواهند كرد ، و دعاهاى شما هم مستجاب نخواهد شد» .

مسأله ۱ ـ أمر به معروف و نهى از منكر ، در صورتى واجب مى‏شود كه انجام دادن معروف و انجام دادن منكر حرام باشد ، و در اين صورت امر به معروف و نهى از منكر واجب كفائى است ، و اگر بعضى از افراد به اين وظيفه عمل كند ، از ديگران ساقط مى‏شود ،ولى بر همه لازم است كه اگر با فعل حرام و ترك واجبى مواجه شدند بى تفاوت نباشند ، و انزجار خود را با گفتار و كردار ابراز نمايند و اين مقدار واجب عينى است .

و از حضرت امير المؤمنين عليه‏السلام چنين آمده است كه : «أمرنا رسول اللّه‏صلى‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم أن نلقي أهل المعاصي بوجوه مكفهرّة» .

«رسول أكرم صلى‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم به ما دستور داد كه با گنهكاران با صورتى درهم كشيده مواجه شويم» .

در صورتى كه انجام دادن معروف مستحب است ـ نه واجب ـ و انجام دادن منكر مكروه است ـ نه حرام ـ امر به معروف و نهى از منكر ، نيز مستحب است .

و در أمر به معروف و نهى از منكر بايد حيثيّت و شخصيّت خلافكار در نظر گرفته شود ، كه به او اذيّت و اهانت نگردد ، همچنين نبايد خيلى سخت و دشوار گرفت كه سبب انزجار او از دين و برنامه‏هاى دينى شود .

مسأله ۲ ـ در وجوب أمر به معروف و نهى از منكر بايد شرائط زير وجود داشته باشد :

۱ ـ شناخت معروف و منكر ولو به طور اجمال . بنابراين كسى كه معروف و منكر را نمى‏شناسد ، و آنها را از همديگر تشخيص نمى‏دهد ، امر به معروف و نهى از منكر واجب نيست ، بلى گاهى براى امر به معروف و نهى از منكر كردن ياد گرفتن و شناختن معروف و منكر ، واجب مى‏شود .

۲ ـ احتمال تأثير در شخص خلافكار . بنابراين اگر كسى مى‏داند كه سخن و گفته او أثر ندارد ، مشهور بين فقهاء آن است كه در اين صورت وظيفه ندارد ، و امر به معروف و نهى از منكر بر او واجب نيست ،ولى احتياط واجب آن است كه كراهت و ناراحتى خود را از كارهاى ناشايسته خلافكار بهر طورى كه ممكن است اظهار نمايد ، هر چند بداند كه در او اثر نخواهد داشت .

۳ ـ قصد ادامه كارهاى ناشايسته و خلاف از شخص خلافكار . بنابراين شخص خلافكار چنانچه نخواهد كارهاى خلاف خود را تكرار كند و دوباره مرتكب شود ، امر به معروف و نهى از منكر واجب نيست .

۴ ـ معذور نبودن شخص خلافكار در كارهاى زشت و خلاف خود ، با اعتقاد اينكه كار زشتى كه انجام داده حرام نبوده ، بلكه مباح بوده ، و يا كار خوبى كه ترك كرده واجب نبوده است .

بلى اگر منكر از كارهائى باشد كه شارع مقدّس هرگز بوقوع آن راضى نيست ـ مثل قتل نفس محرّم ـ جلوگيرى از آن واجب است ، هر چند انجام دهنده معذور باشد ، و حتّى مكلّف هم نباشد .

۵ ـ ضرر جانى يا آبروئى و يا مالى ـ بمقدار قابل توجّه ـ شخص امر كننده به معروف و نهى كننده از منكر را تحديد نكند ، و مشقّت و دشوارى غير قابل تحمل وجود نداشته باشد ، مگر اينكه كار معروف ـ خوب ـ و منكر ـ بد ـ بقدرى نزد شارع مقدّس مهم باشد كه بايد در راه آن ضررها و دشواريها را تحمّل نمود.

اگر بخود امر به معروف و نهى از منكر كننده ضرر متوجّه نشود ، ولى بر كسان ديگر از مسلمين ضرر جانى ، يا آبروئى ، و يا مالى معتنا به متوجّه گردد ، امر به معروف و نهى از منكر واجب نمى‏شود ، كه در اينصورت أهمّيّت ضرر و آن كار مقايسه ميگردد كه گاهى در صورت ضرر هم امر به معروف ، و نهى از منكر ساقط نمى‏شود .

مسأله ۳ ـ أمر به معروف و نهى از منكر داراى مراتبى است :

۱ ـ اظهار انزجار درونى و قلبى ، مانند روگرداندن ، و سخن نگفتن با شخص گنهكار .

۲ ـ با زبان ، و بصورت وعظ و ارشاد .

۳ ـ إجراءات عملى ، از قبيل كتك زدن و حبس نمودن .

و لازم است ابتداءً از مرتبه اوّل يا دوم شروع نمايد ، و أوّل آنرا انتخاب بكند كه اذيّت آن كمتر و تأثير آن بيشتر است ، و اگر نتيجه نگرفت به مراتب بعدى و سخت و دشوار دست بزند ، و درجه‏هاى بعدى را انتخاب كند .

و اگر اظهار انزجار قلبى و زبان ـ مرتبه اوّل و دوم ـ مؤثر واقع نشد نوبت مى‏رسد به مرتبه عملى ، و احتياط واجب آن است كه در انتخاب مرتبه سوم ـ اجراءات عملى ـ از حاكم شرع اجازه بگيرد . و لازم است عمل را از آنجا شروع بكند كه ناراحتى و اذيّت آن كمتر است ، و اگر نتيجه نگرفت با اعمال سخت‏تر و شديد اقدام نمايد ، ولى نبايد بحدّى برسد كه سبب شكستن عضوى و يا مجروح شدن بدن باشد .

مسأله ۴ ـ وجوب أمر به معروف و نهى از منكر ، بر هر مكلّف نسبت به خانواده و نزديكان شديدتر است ، بنابراين اگر كسى در خانواده و نزديكان خود نسبت به واجبات دينى ، از قبيل نماز ، و روزه و خمس و . . . بى توجّهى و سبك شمردن احساس نمايد ، و نسبت به ارتكاب محرّمات ـ از قبيل غيبت ، و دروغ و . . . بى مبالاتى و بى باكى ببيند ، بايد اهمّيّت بيشترى ، با مراعات مراتب سه گانه أمر به معروف و نهى از منكر جلو كارهاى زشت آنها را بگيرد ، و آنها را با انجام كارهاى خوب دعوت نمايد .

ولى نسبت به پدر و مادر احتياط واجب است كه با ملايمت و نرمى آنها را راهنمائى بكند و هيچوقت با خشونت با آنها روبرو نشود .

 

************************

2نکته مهم و کاربردی در احکام امر به معروف و نهی از منکر آیت الله سیستانی (مدظله العالی):

مسأله ۱ ـ أمر به معروف و نهى از منكر ، در صورتى واجب مى‏شود كه انجام دادن معروف و انجام دادن منكر حرام باشد ، و در اين صورت امر به معروف و نهى از منكر واجب كفائى است ، و اگر بعضى از افراد به اين وظيفه عمل كند ، از ديگران ساقط مى‏شود ، ولى بر همه لازم است كه اگر با فعل حرام و ترك واجبى مواجه شدند بى تفاوت نباشند ، و انزجار خود را با گفتار و كردار ابراز نمايند و اين مقدار واجب عينى است .

مسأله 2-....(شرایط وجوب:)...

۲ ـ احتمال تأثير در شخص خلافكار . بنابراين اگر كسى مى‏داند كه سخن و گفته او أثر ندارد ، مشهور بين فقهاء آن است كه در اين صورت وظيفه ندارد ، و امر به معروف و نهى از منكر بر او واجب نيست ، ولى احتياط واجب آن است كه كراهت و ناراحتى خود را از كارهاى ناشايسته خلافكار بهر طورى كه ممكن است اظهار نمايد ، هر چند بداند كه در او اثر نخواهد داشت .

 

آیت الله مکارم شیرازی

 

شرایط امر به معروف و نهی از منکر

مسأله ۲۴۱۴ـ امر به معروف و نهى از منکر بر تمام افراد عاقل و بالغ با شرایط زیر واجب است:

 ۱ـ کسى که مى خواهد امر و نهى کند باید یقین داشته باشد که طرف مقابل مشغول انجام حرام یا ترک واجبى است.

 ۲ـ احتمال دهد که امر و نهى او اثردارد، خواه اثر فورى داشته باشد یا غیر فورى، کامل یا ناقص، بنابراین اگر بداند هیچ اثر نمى کند واجب نیست.

 ۳ـ در امر و نهى او مفسده و ضررى نباشد، پس اگر بداند یا خوف این باشد که امر یا نهى او ضرر جانى یا عرضى و آبرویى یا مالى قابل توجّه نسبت به او یا بعضى از مؤمنین مى رساند واجب نیست ولى اگر معروف و منکر از امورى باشد که شارع مقدّس اسلام اهمّیّت زیادى به آن مى دهد (مانند حفظ اسلام و قرآن و استقلال ممالک اسلامى، یا حفظ احکام ضرورى اسلام) باید اعتنا به ضرر نکند و با بذل جان و مال در حفظ آنها بکوشد.

مسأله ۲۴۱۵ـ هرگاه بدعتى در اسلام واقع شود (مانند منکراتى که دولتهاى ناصالح به نام اسلام انجام مى دهند) بر همه، مخصوصاً علماى دین واجب است حق را اظهار و باطل را انکار کنند و اگر سکوت علماى دین موجب هتک مقام علم، یا سوء ظنّ به علماى اسلام شود، اظهار حق به هر نحوى که ممکن باشد واجب است، هرچند بدانند تاثیر نمى کند.

مسأله ۲۴۱۶ـ هرگاه احتمال صحیح داده شود که سکوت، سبب مى شود که عمل منکرى معروف، یا عمل معروفى منکر شود، بر همه مخصوصاً علماى اسلام واجب است که حق را اظهار و اعلام کنند و سکوت جایز نیست.

مسأله ۲۴۱۷ـ هرگاه سکوت علماى اسلام یا غیر آنها موجب تقویت ظالم یا تأیید او شود، یا سبب جرأت او بر سایر محرّمات گردد، واجب است اظهار حق و انکار باطل کنند، هر چند تأثیر فورى نداشته باشد.

مسأله ۲۴۱۸ـ اگر داخل شدن بعضى از مؤمنین یا علماى اسلام در دستگاههاى ظلمه سبب جلوگیرى از مفاسد یا منکراتى شود واجب است قبول این کار، مگر آن که مفسده مهمترى در آن باشد، مثل این که باعث سستى عقاید مردم، یا سلب اعتماد آنها از علماى دین گردد که در این صورت جایز نیست.

مسأله ۲۴۱۹ـ امر به معروف و نهى از منکر مراتبى دارد که بعضى از این مراتب، احتیاج به اجازه حاکم شرع ندارد و بعضى دارد، آنچه احتیاج به اجازه حاکم شرع ندارد همان امر به معروف با زبان و دل و نصیحت کردن یا اعراض و بى اعتنایى و ترک مراوده نمودن است و اگر تأثیر نکرد جایز است با کلمات تند و خشن که خالى از گناه باشد یا با توسّل به زور، به این طریق که جلو فرد گنهکار را بگیرد، یا وسایل گناه را از دسترس او خارج سازد، اقدام نماید ولى اگر براى امر به معروف و نهى از منکر لازم شود که متوسّل به ضرب و جرح یا اتلاف اموال و بالاتر از آن گردد در این صورت هیچ کس بدون اجازه حاکم شرع حقّ اقدام ندارد، بلکه باید اصل کار و مقدار و اندازه آن طبق ضوابط اسلامى با نظر حاکم شرع تعیین گردد.

 

آیت الله نوری همدانی

 

اهمیّت امر به معروف ونهی ازمنکر

امر به معروف ونهی از منکر در میان فرائض اسلام ، از جهت مو قعیّت و اهمیّت دارای امتیاز مخصوصی می باشد .

وجوب امر به معروف ونهی از منکر در اسلام ، مانند وجوب نماز و روزه و زکوه از ضروریّات دین است کسی که از روی توجّه به لوازم آن وجوب آن را انکار کند ، جزء کفّار محسوب می گردد.در این را بطه قرآن مجید می فرماید : « وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ اُمَّهٌ یَدْعثونَاِلَی الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْروُفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَاُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُون ».یعنی : لازم است در میان شما مسلمانان، جماعتی به دعوت مردم به کارهای نیک و امر کردن مردم به معروف و نهی آنان از منکر قیام کنند و تنها راه فلاح و سعادت این است .

و نیز می فرماید : « کُنْتُمْ خَیْرَ اُمَّهٍ اُخْرِجَتْ لِلنّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللهِ ».یعنی : شما مسلمانان به جهت اینکه به وظیفه امر به معروف و نهی از منکر قیام می کنید و ایمان به خداوند دارید ، بهترین امّت های جهان می باشید .

حضرت پیغمبر اکرم ( صلّی الله علیه و آله ) می فرمودند : «تا هنگامی که امّت من امر به معروف و نهی از منکر می کنند و به یکدیگر در کارهای نیک کمک می نمایند در خیر و صلاح و خوبی خواهند زیست، ولی همینکه این وظیفه های مهمّ را ترک کنند، برکت از زندگی آنها رخت برمی بندد و بعضی بر بعض دیگر ( بدان بر نیکان ) مسلّط می شوند و دیگر یار و یاوری در آسمان و زمین پیدا نمی کنند و نیز فرمودند: « هنگامی که امّتِ من انجام وظیفه امر به معروف ونهی از منکر را به یکدیگر حواله کنند ( یعنی هر یک از ادای این وظیفة مهمّ شانه خالی کرده بگوید که این وظیفه را دیگری باید انجام بدهد ) باید منتظر حوادث ناگوار و عذاب الهی باشند ».و نیز حضرتش فرمودند: «خداوند مؤمن ضعیفی را که دین ندارد، دشمن می دارد»از آن حضرت پرسیدند: «مِؤمن ضعیفی که دین ندارد، کیست؟ »در پاسخ فرمودند : «کسی است که نهی از منکر نمی کند ».

حضرت امیرمِؤمنان ( علیه السّلام ) دریکی ازخطبه هایی که خواندند فرمود : «علّت هلاکت ملّت های پیشین و نزول عقوبت های خداوند برآنها ، این بودکه به انجام معصیت ها اقدام می کردند و علما و متدیّنین آنها ، نهی از منکر نمی نمودند . بنابر این شما ملّت مسلمان از این جریانها عبرت بگیرید و یکدیگر را به انجام کارهای نیک وادار کنید و جلو انجام منکرات را بگیرید

حضرت صادق ( علیه السّلامفرمودند : مردی از قبیلة خثعم به محضر حضرت رسول( صلّی الله علیه وآله ) شرفیات گردید و پرسید : «با فضیلت ترین اعمال در اسلام کدام است ؟ »

حضرتش پاسخ داد که : «ایمان به خداوتد متعال » .

پرسید : «بعد از آن چه عملی بافضیلت تر است؟ »

فرمود : «صِلَة ارحام »( ارتباط با خویشاوندان )

سؤال کرد : «از آن پس چه عملی افضل است؟ »

فرمود : «امر به معروف ونهی از منکر »

سپس پرسید : «کدام عمل در پیشگاه خداوند مبغوض ترین اعمال است؟ »

حضرتش در پاسخ فرمود : «برای خداوند شریک قرار دادن ».

سؤال کرد : «بعد از آن کدام عمل مبغوض تر است؟ »

فرمود : «امر به معروف و نهی از منکر »

حضرت امیر مؤمنان ( علیه السّلام ) مردم را در رابطه با نجام این با انجام این دو وظیفه بر چهار دسته تقسیم نموده فرمودند :

۱- برخی از افراد منکَر را با دست و زبان و دل خود انکار می کنند. این قبیل افراد خصلت های خیر و نیکو را بسرحدّ کمال رسانیده اند .

۲- بعضی از اشخاص منکر را با زبان و دل خود انکار می کنند ولی در عمل برای جلوگیری از آن به فعالیّت نمی پردازند. این نوع اشخاص دو خصلت از خصلت های خیر را انجام داده، ولی یکی از آنها را( که فعالیّت عملی برای جلوگیری از منکر است) ضایع گذشته اند.

۳- بعضی از افراد فقط در دل خود از منکرات بیزارند، ولی با زبان و دست خود برای جلوگیری از منکر اقدام نمی کنند این قبیل افراد دو خصلت شرافتمند را ضایع گذاشته و تنها به یک خصلت اکتفا می کنند .

۴- دسته ای از افراد بطورکلّی دربرابر منکرات و معاصی که می بینند بی تفاوت می باشند، نه با دل و نه با زبان و نه با دست خود به جلوگیری از منکر نمی پردازند، اینها هر چند در ظاهر به نام انسانهای زنده نَفَسْ می کشند، ولی در حقیقت مردگانی هستند.

بعد از آن فرمود : «تمام اعمال نیک، حتّی جهاد در راه خدا در مقایسه با امر به معروف ونهی از منکر، مانند قطره ای در برابر دریای خروشان می باشند ». ( در این مورد باید بدانیم که رجحان وفضیلت امر به معروف و نهی از منکر حتّی از جهاد، از این نظر است که ریشه واساس جهاد نیز امر به معروف ونهی از منکر است زیرا اگر حرکت امر به معروف ونهی از منکر درمیان ملّت اسلامی خاموش شود جهاد که اساس عزّت وعظمت اسلا م است نیز تعطیل خواهد شد).بعد از آن افزودند که : « با فضیلت ترین امر به معروف ونهی از منکر آن است که یک فرد با ایمان رویا روی سلطان جبّار وستمگر با کمال شهامت بایستد واین وظیفه را به انجام برساند».

حضرت باقر (علیه السّلام ) فرمودند: «امر به معروف ونهی از منکر، راه پیغمبران وصالحان روی زمین است، این فریضه، فریضه بزرگی است که فرائض دیگر تنها در سایه آن برپا می گردند، تنها این فریضه است که امنیّت بخش راهها و رَوِشهای زندگش است، حِلِیپت کسبها و کارها و ادای حقوق فردی و اجتماعی در پرتو آن صورت می گیرد و در سایه این فریضه، زمین ها آباد می شود و از دشمنان اسلام انتقام گرفته می شود و از رشد آنها جلوگیری به عمل می آید و در راستای این فریضه، الهی تمام کارها براساس عدل انجام و روبراه می شود و تا این چراغ در جامعه اسلامی روشن است ظلمی د رهیچ بُعدی نمی تواند عَرْضِ اندام کند ».

معنای معروف و منکر

« معروف »یعنی کار نیکی که عقل خوبی آن ر ادرک می کند و یا شرع مقدّس ما را به خوب بودن آن راهنمایی کرده است و «منکر »یعنی کار بد و ناپسند که عقل بد بودن آن را درک می کند و یا شارع اقدس ما را از ناپسند بودن آن آگاه نموده است .بنابراین هر دو ( معروف و منکر ) دارای مفهوم گسترده ای می باشند بطوری که در صحنه زندگی انسانها کلیّة آنچه که نیک و مستحسن است اعم از امور فرهنگی، اعتقادی، اقتصادی، عبادی، اخلاقی، سیاسی، جسمی، روانی، فردی و اجتماعی، مسول معروف و کلیّة آنچه که ناپسند و دارای عواقب و آثار نامطلوب است چه فرهنگی و چه اقتصادی چه سیاسی چه روانی و چه جسمی و چه فردی و چه اجتماعی همه و همه ، مشمول منکر می باشند.

 امر و نهی درای مراتبی است

امر به معروف به معنای وادار ساختن افراد به هر وسیله ای که باشد، گفتار یا عمل ( به اشکالی که از موازین اسلام بدست می آید) به کارهای نیک اعمّ از اینکه آن معروف در حال فعلی انجام بگیرد یا فعلاً مقدّماتی را فراهم نمایند و زمینه هایی را بوجود بیاورند که موجب تحقّق معروف در آینده شود، بطوریکه اگر این مقدّمات امروز انجام نمی شود، در آینده آن معروف بوجود نمی آید.

و نهی از منکر یعنی جلوگیری از کارهای بد به هر شکلی که باید اعمّ از اینکه جلو ادامه آن منکری که هم اکنون واقع شده است را بگیرد و مانع ادامه آن گردند یا جلو آن منکری که فعلاً در شُرُف وقوع است گرفته شود یا زمینه ای بوجود بیاورد و مقدّماتی را ترتیب بدهند که مانع وجود منکر در آینده شود بطریکه این مقدّمات اگر فعلاً انجام نمی گرفت و این زمینه سازیها نبود آن منکر در آینده تحقق پیدا می کرد .

گستردگی امر به معروف و نهی از منکر 

بنابر توضیحی که درباره معنای معروف و منکر داده شد و همچنین توضیحی که در رابطه با معنای امر به معروف و نهی از منکر دادیم وسعت و گستردگی این دو فریضه الهی روشن می شود یعنی آموزش بی سوادان و نادانان، آگاه کردن غافلان، راهنمایی گمراهان، پاکسازی و تهذیب اخلاق انسانها، موعظه، ارشاد، پند و تذکّر، تأسیس مدارس اسلامی، ساختن و تعمیر مساجد و مراکز تعلیم و ترتیب با برنامه های منظّم دینی، ایجاد محیط مساعد و جَوّ خوب، اقدام به ترتیب کودکان و نوجوانان تأسیس مراکز اداره و تربیت سالم برای کارهای یتیمان، تألیف کتابهای سودمند در سطوح مختلف، نوشتن مقالات مفید و چاپ و نشر آنها، بیدار ساختن ملّت ها و توضیح نقشه ها و ترفندهای استعمار برای آنها و راهنمایی آنها به راههای نجات از این دامها، تشکیل سمینارها و کنفرانسهای مفید و آگاهی بخش، آماده کردن علمی و عملی نیروها برای تبلیغ و نشر معارف اسلامی، صرف اموال و اوقات و تحمّل رنجها و زیانها و در راه اهداف مذکوره، همه و همه از شاخه های امر به معروف است ( هر چند در بعضی از این موارد وجوب و در برخی مستحبّ است) .

چنانچه منع و جلوگیری از تأسیس مراکز فحشاء و فساد از هر راه ممکن و تخریب و بهم زدن آن مراکز پس از تشکیل شدن، جلوگیری از بوجود آمدن جَوّ ومحیط ناسالم، پاسخ صحیح به مکتب های باطل وبی اساس وهمچنین پاسخ به تبلیغات وسیعی که استعمار برای جلوگیری از نشر اسلام بوجود می آورد، ردّ کتابها ومقالات گمراه کننده و منع از انتشار آنها و رو در رویی با جبّاران وطاغوتها در هر عصر و زمان و مبارزه برای جلوگیری از نفوذ ظلم وستم آنها و مجهّز ساختن نیروهای مادّی ومعنوی در راه نابود ساختن هرگونه عوامل استعمار واستثمار وجلوگیری از گسترش آنها وتأسیس مراکز آموزشی واجتماعی اسلامی به منظور جلوگیری از توجّه انسانها به مراکز آموزشی واجتماعی دشمنان اسلام همه وهمه از شاخه های نهی از منکر است( هر چند در برخی از این موارد وجوب و در بعضی استحباب حکمفرما است ) .

اکنون مطالبی را که ذکر شد با ذکر مثالی توضیح می دهیم :

وادار ساختن افراد به قرائت قرآن ۲ مرحله دارد :

۱- افراد را فعلاً وادار به قرائت قرآن نماییم .

۲- مقدّماتی ترتیب بدهیم و مسائلی بوجود بیاوریم که همه را با سواد کنیم تا قرآن راقرائت کنند.

معلوم است که در مرحله اوّل فقط با سوادهای فعلی قرآن خواهند خواند، ولی در مرحلة دوّم همه افراد جامعه اسلامی قرائت قرآن خواهند کرد.منظور ما این نیست که امر به معروف با معنای وسیعی که ( برای امر وهمچنین معروف ) گفته شد در کلیّة معروف ها شامل هر دو مرحله است ونباید آن را در مرحلة اوّل محصور بدانیم .

درباره نهی از منکر نیز همین دو مرحله وجود دارد :

۱-جلو افرادی که فعلاً اشتغال به انجام منکری دارند را بگیریم .

۲-مقدّماتی ترتیب بدهیم و وسائل وتجهیزاتی بوجود بیاوریم که اصلاً زمینه وامکانی برای انجام منکربوجود نیاید .

روشن است که هر دو مرحله باید مورد نظر باشد وهرگز محصور در مرحلة اوّل نباید باشد واظهر آن است که هر یک از این دو فریضه امر به معروف ونهی از منکر نسبت به مرحلة اوّل واجب کفایی است که در صورت اقدام عدّه ای که با قیام آنها آن معروف انجام می گیرد وآن منکر رایج ترک می شود از بقیّه افراد ساقط می شود و امّا نسبت به مرحلة دوّم با آن گستردگی که ذکر گردید، واجب عینی است وبر همه افراد لازم است که در محدوده قدرت و امکانات خود در این راه گام بردارند وبه وظیفة خود عمل نمایند.

آثار وعواقبی که در احادیث اهلبیت عصمت ( علیهم السّلام ) برای امر به معروف ونهی از منکر ذکر شده است، از قبیل اینکه این فریضه امنیّت بخش راها و روشهای زندگی وموجب حلال شدن همه کسبها وکارها و ادای حقوق فردی واجتماعی وآباد شدن زمینها وجلوگیری از رشد قدرت دشمنان اسلام وانجام یافتن کلیّه کارها بر اساس عدل و رو براه شده همه کارها بر اساس موازین اسلامی است؛ بهترین گواه است که فریضه امر به معروف ونهی از منکر با همان گستردگی که ذکر گردید، مورد نظر حضرت رسول اکرم( صلّی الله علیه واله ) وائمه اطهار (علیهم السّلام ) است ونباید آنرا در قالب محدودی محصور نمود، از خداوند متعال توفیق عمل به این وظیفه را مسألت می نماییم .

امر به معروف ونهی از منکَر 

( مسأله ۲۷۸۴ )امر به معروف و نهی از منکر با شرائطی که ذکر خواهد شد واجب است و ترک آن معصیت است و در مستحبّات و مکروهات امر و نهی ، مستحبّ است.

( مسأله ۲۷۸۵ ) امر به معروف و نهی از منکر واجب کفائی می باشد و در صورتی که بعضی از مکلًّفین قیام به آن بکنند از دیگران ساقط است، و اگر اقامه معروف و جلوگیری از منکر موقوف بر اجتماع جمعی از مکلَّ باشد ، واجب است اجتماع کنند .

( مسأله ۲۷۸۶ ) اگر بعضی امر و نهی کنند و مؤثر نشود و بعض دیگر احتمال بدهند که امر آنها یا نهی آنها مؤثر است واجب است امر و نهی کنند.

( مسأله ۲۷۸۷ ) بیان مسأله شرعیّه کفایت نمی کند در امر به معروف و نهی از منکر بلکه باید مکلّف امر و نهی کند.

( مسأله ۲۷۸۸ ) در امر به معروف و نهی از منکر قصد قربت معتبر نیست، بلکه مقصود اقامه واجب و جلوگیری از حرام است.

 شرایط امر به معروف ونهی از منکر 

( مسأله ۲۷۸۹ ) چند چیز شرط است در واجب بودن امر به معروف و نهی از منکر :

اوّل : آنکه کسی که می خواهد امر و نهی کند، بداند که آنچه شخص مکلّف بجا نمی آورد واجب است بجا آورد، و آنچه بجا می آورد باید ترک کند و بر کسی که معروف و منکر را نمی داند واجب نیست.

دوّم : آنکه احتمال بدهد امر و نهی او تأثیر می کند، پس اگر بداند اثر نمی کند واجب نیست.

سوّم : آنکه بداند شخص معصیت خود را تکرار کند، پس اگر بداند یا گمان کند یا احتمال صحیح بدهد که تکرار نمی کند، واجب نیست.

چهارم: آنکه در امر و نهی، مفسده ای نباشد پس اگر بداند یا گمان کند که اگر امر یا نهی کند ضرر جانی یا عرضی و آبروئی یا مالی قابل توجّه به او می رسد واجب نیست، بلکه اگر احتمال صحیح بدهد که از آن ترس ضررهای مذکور را پیدا کند واجب نیست بلکه اگر بترسد که ضرری متوجّه متعلِّقان او می شود واجب نیست بلکه با احتمال وقوع ضرر جانی یا عِرضی و آبروئی یا مالی موجب حَرَج بر بعضی مؤمنین، واجب نمی شود بلکه در بسیاری از موارد حرام است.

( مسأله ۲۷۹۰ ) اگر معروف یا منکر از اموری باشد که شارع مقدس به آن اهمیّت زیاد می دهد مثل اصول دین یا مذهب و حفظ قرآن مجید وحفظ عقاید مسلمانان یا احکام ضروریّه، باید ملاحظه اهمیّت شود و مجردّ ضرر، موجب واجب نبودن نمی شود پس اگر توقّف داشته باشد حفظ عقائد مسلمانان یا حفظ احکام ضروریّه اسلام بر بذل جان و مال، واجب است بذل آن.

( مسأله ۲۷۹۱ ) اگر بدعتی در اسلام واقع شود، مثل منکراتی که دولتهای جائر انجام می دهند به اسم دین مبین اسلام، واجب است خصوصاً بر علماء اسلام اظهار حق وانکار باطل، واگر سکوت علماء اعلام موجب هتک مقام علم وموجب اسائه ظنّ به علماء اسلام شود واجب است اظهار حق به هر نحوی که ممکن است اگر چه بدانند تأثیر نمی کند.

(مسأله ۲۷۹۲ ) اگر احتمال صحیح داده شود که سکوت موجب آن می شود منکری معروف شود یا معروفی منکر شود بر علماء اعلام اظهار حق واعلام آن، وجایز نیست سکوت.

(مسأله۲۷۹۳ ) اگر سکوت علماء اعلام موجب تقویت ظالم شود یا موجب تأیید او گردد یا موجب جرأت او شود بر سایر محرّمات، واجب است اظهار حق وانکار با طل، اگر چه تأثیر فعلی نداشته باشد.

(مسأله ۲۷۹۴ ) اگر سکوت علماء اعلام باشد که مردم به آنها بدگمان شوند وآنها را متهم کنند به سازش با دستگاه ظلم، واجب است اظهار حق وانکار باطل، اگر چه بدانند جلوگیری از محرّم نمی شود واظهار آنها اثری برای رفع ظلم ندارد.

مراتب امربه معروف ونهی ازمنکر 

(مسأله ۲۷۹۵ ) برای امر به معروف ونهی از منکر مراتبی است وجایز نیست با احتمال حاصل شدن مقصود از مرتبه پائین، به مراتب دیگر عمل شود.

(مسأله ۲۷۹۶ ) مرتبة اوّل آنکه با شخص معصیت کار طوری عمل شود که بفهمد برای ارتکاب او به معصیت این نحو عمل با او شده است، مثل اینکه از او رو برگرداند، یا با چهرة عبوس با او ملاقات کند ، یا ترک مراوده با او کند واز او اعراض کند به نحوی که معلوم شود این امور برای آن است که او ترک معصیت کند.

(مسأله ۲۷۹۷ ) اگر در این مرتبه درجاتی باشد لازم است با احتمال تأثیر درجه خفیف تر، به همان اکتفا کند. مثلاًاگراحتمال میدهد که با تکلّم با او مقصود حاصل می شود به همان اکتفا کند وبه درجه بالاتر عمل نکند خصوصاً اگر طرف شخصی است که این نحو عمل موجب هتک او می شود .

(مسأله ۲۷۹۸ ) اگر اعراض نمودن وترک معاشرت با معصیت کار موجب تخفیف معصیت می شود یا احتمال بدهد که موجب تخفیف می شود، واجب است اگر چه بداند موجب ترک بکلّی نمی شود، واین امر در صورتی است که با مراتب دیگر، نتواند از معصیت جلوگیری کند .

(مسأله ۲۷۹۹ ) اگر علماء اعلام احتمال بدهند که اعراض از ظلمه وسلاطین جور موجب تخفیف ظلم آنها می شود واجب است اعراض کنند از آنها وبه ملت مسلمان بفهمانند اعراض خود را.

(مسأله۲۸۰۰ ) مرتبة دوّم از امر به معروف ونهی از منکر، امر ونهی به زبان است پس با احتمال تأثیر وحصول سایر شرایط گذشته، واجب است اهل معصیت را نهی کنند وتارک واجب را امر کنند به آوردن واجب .

(مسأله ۲۸۰۱ ) اگر احتمال بدهد که با موعظه ونصیحت، معصیت کار ترک می کند معصیت را ، لازم است اکتفا به آن ونباید از آن تجاوز کند.

(مسأله ۲۸۰۲ ) اگر می داند که نصیحت تأثیر ندارد، واجب است با احتمال تأثیر امر ونهی الزامی کند، اگر تأثیر نمی کند مگر با تشدید در گفتار وتهدید بر مخالفت، لازم است لکن باید از دروغ ومعصیت دیگر احتراز شود.

(مسأله ۲۸۰۳ ) جایز نیست برای جلوگیری از معصیت، ارتکاب معصیت مثل فحش ودروغ واهانت مگر آنکه معصیت، از چیزهائی باشد که مورد اهتمام شارع مقدّس باشد وراضی نباشد به آن به هیچ وجه، قتل نفس محترمه ، در این صورت باید جلوگیری کند به هر نحو ممکن است.

(مسأله ۲۸۰۴ ) اگر عاصی ترک معصیت نمی کند مگر به جمع مابین مرتبة اوّلی وثانیه از انکار واجب است جمع به اینکه هم از او اعراض کند و ترک معاشرت نماید وبا چهره عبوس با او ملاقات کند وهم او را امر به معروف کند لفظاً ونهی کند لفظاً.

(مسأله۲۸۰۵ ) مرتبة سوّم توّسل به زور وجبر است پس اگر بداند یا اطمینان داشته باشد که ترک منکر نمی کند یا واجب را بجا نمی آورد مگر با اعمال زور وجبر، واجب است لکن باید تجاوز از قدر لازم نکند.

(مسأله ۲۸۰۶ ) اگر ممکن شود جلوگیری از معصیت به اینکه بین شخص و معصیت حائل شود وبا این نحو مانع از معصیت شود لازم است اقتصار به آن اگر محذور آن کمتر از چیزهای دیگر باشد.

(مسأله ۲۸۰۷ ) اگر جلوگیری از معصیت توقّف داشته باشد بر اینکه دست معصیت کار را بگیرد یا اورا از محلّ معصیت بیرون کند یا در آلتی که به آن معصیت می کند تصرّف کند جایز است بلکه واجب است عمل کند.

(مسأله ۲۸۰۸ ) جایز نیست اموال محترمه معصیت کار را تلف کند مگر آنکه لازمه جلوگیری از معصیت باشد در این صورت اگر تلف کند ضامن نیست ظاهراً، ودر غیر این صورت، ضامن ومعصیت کار است.

(مسأله ۲۸۰۹ ) اگر جلوگیری از معصیت توقّف داشته باشد بر حبس نمودن معصیت کار در محلّی یا مانع نمودن ازآنکه به محلّی وارد شود واجب است، با مراعات مقدار لازم وتجاوز ننمودن از آن .

(مسأله ۲۸۱۰ ) اگر توتقّف داشته باشد جلوگیری از معصیت بر کتک زدن و سخت گرفتن بر شخص معصیت کار و در مضیقه قرار دادن او، جایز است لکن لازم است مراعات شود که زیاده روی نشود وبهتر آن است که در این امر ونظیر آن اجازه از مجتهد جامع الشرایط گرفه شود.

(مسأله۲۸۱۱ ) اگر جلوگیری از منکرات واقامة واجبات موقوف باشد بر جرح و قتل، جائز نیست مگر به اذان جامع الشرایط با حصول وشرائط آن .

(مسأله۲۸۱۲ ) اگر منکر از اموری است که شارع اقدس به آن اهتمام می دهد وراضی نیست به وقوع آن به هیچ وجه، جایز است دفع آن به هر نحو ممکن باشد مثلاً اگر کسی خواست یک شخص را که جایز القتل نیست بکشد باید از او جلوگیری کرد واگر ممکن نیست دفاع از قتل مظلوم مگر به قتل ظالم جائز است بلکه واجب است ولازم نیست از مجتهد اذن حاصل نماید لکن باید مراعات شود که در صورت امکان جلوگیری به نحو دیگری که به قتل منجر نشود به آن نحو عمل کند واگر از حدّ لازم تجاوز کند معصیت کار و احکام متعدی بر او جاری خواهد بود.

 

آیت الله وحید خراسانی

 

از بزرگترین واجبات بر مکلّفین امر به معروف و نهى از منکر است.

خداوند متعال مى فرماید: ( وَالْمُؤمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ اَوْلِیاءُ بَعْض یأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ ینْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ )» ، (و مردان و زنان مؤمن ، بعضى از ایشان دوستان بعضى دیگر هستند ، امر مى کنند به معروف و نهى مى کنند از منکر).

امر به معروف و نهى از منکر راه انبیاى خداست ، و به این فریضه الهیه ، بقیه فرایض و مقرّرات دین اجرا مى شود ، و کسب و کار حلال ، و امنیت جان و عرض و مال مردم حفظ ، و حقّ به حقّ دار مى رسد ، و زمین از لوث منکرات و بدیها تطهیر و به معروف و خوبیها آباد مى شود.

و به روایتى از امام ششم(علیه السلام) اکتفا مى شود که فرمود: «رسول خدا(صلى الله علیه وآله وسلم) فرمود: چگونه است حال شما ، زمانى که زنان شما فاسد ، و جوانان شما فاسق شوند ، و حال آن که امر به معروف و نهى از منکر نکرده اید؟

گفته شد: چنان خواهد شد یا رسول الله؟

فرمود: بلى ، و بدتر از آن هم خواهد شد ، چگونه است حال شما ، زمانى که امر کنید به منکر ، و نهى کنید از معروف؟

گفته شد: یا رسول الله چنان خواهد شد؟

فرمود: بلى ، و بدتر از آن هم خواهد شد ، چگونه است حال شما زمانى که معروف را منکر و منکر را معروف ببینید

مسأله ۲۰۶۸ـ امر به معروف و نهى از منکر با شرایطى که بیان مى شود ، واجب کفایى است ، به این معنى که اگر به مقدار کافى کسانى این وظیفه را انجام دادند از دیگران تکلیف ساقط مى شود ، و گرنه همه گناهکارند.

مسأله ۲۰۶۹ ـ وجوب امر به معروف و نهى از منکر مشروط به شرایطى است:

(اوّل)آن که امر کننده به معروف و نهى کننده از منکر ، عالم به معروف و منکر باشد ، پس جاهل به معروف و منکر نباید متصدّى امر و نهى شود ، و امر و نهى جاهل به معروف و منکر ، خود منکرى است که باید از آن نهى شود.

(دوم) آن که احتمال تأثیر بدهد ، و اگر بداند تارک معروف و فاعل منکر ، به امر و نهى ترتیب اثر نمى دهد ، واجب نیست.

(سوم) آن که تارک معروف ، و فاعل منکر ، از ترک و فعل منصرف نباشد ، ولى اگر برایش انصراف حاصل شده باشد ، یا احتمال انصراف باشد ، واجب نیست.

(چهارم)آن که در ترک معروف و فعل منکر معذور نباشد ، و معذور مثل آن است که مقلّد کسى باشد که آن فعل را واجب یا حرام نمى داند ، هرچند به حسب اجتهاد یا تقلید آمر یا ناهى ـ امر کننده و نهى کننده ـ واجب و حرام باشد.

(پنجم)آن که اگر نداند امر و نهى او تأثیر مى کند ، ضررى ـ از امر و نهى او ـ بر جان یا عرض یا مال مسلمانى وارد نشود ، و اگر بداند تأثیر مى کند ، باید اهمّ و مهم را ملاحظه نماید ، پس چنانچه امر به معروف و نهى از منکر ـ از جهت اهمیت فعل معروف و ترک منکر ـ شرعاً اهمّ از آن ضرر باشد ، وجوب امر به معروف و نهى از منکر ساقط نمى شود.

مسأله ۲۰۷۰ـ هر گاه شرایط وجوب امر به معروف و نهى از منکر ، براى مکلّف ـ به علم یا اطمینان ـ ثابت شد ، امر به معروف و نهى از منکر واجب مى شود ، و اگر وجود یکى از شرایط مشکوک باشد واجب نیست.

مسأله ۲۰۷۱ـ اگر تارک معروف و فاعل منکر ادّعا کند که در ترک و فعل عذر شرعى دارد ، امر و نهى واجب نیست.

مسأله ۲۰۷۲ـ بر هر مسلمانى واجب است از بدعت گذاران در دین ، و کسانى که موجب افساد در دین و تزلزل عقاید حقّه هستند ، اظهار برائت و بیزارى کند ، و دیگران را از فتنه و فساد آنان بر حذر دارد.

مسأله ۲۰۷۳ـ سرکشى کردن به خانه دیگران و تجسّس براى اطّلاع از ترک معروف و فعل منکر جایز نیست.

مسأله ۲۰۷۴ـ امر به معروف و نهى از منکر ، در مواردى که براى امر کننده و نهى کننده موجب حرج و مشقّت غیر قابل تحمّل از نظر عرف باشد ، واجب نیست ، مگر در امورى که اهمیت آنها در شرع مقدّس به مرتبه اى باشد که تکلیف به آنها به واسطه حرج رفع نشود ، مانند حفظ دین و نفوس مسلمین.

مسأله ۲۰۷۵ـ بر هر مکلّفى به مقتضاى فرمان خداوند متعال ( یأَیهَا الَّذینَ ءامَنُوا قُوْا اَنْفُسَکُمْ وَاَهْلیکُمْ ناراً وَقُودُهَا النّاسُ وَالْحِجَارَةُ ) (اى کسانى که ایمان آورده اید ، نگهدارید خود را و اهل خود را از آتشى که آتش افروز آن مردم و سنگ است) ، واجب موکّد است که اهل خود را امر به معروف و نهى از منکر کند ، و به آنچه خود را به آن امر مى کند ، آنان را امر کند ، و از آنچه خود را نهى مى کند ، آنان را نهى نماید.

مسأله ۲۰۷۶ـ بر هر مکلّفى واجب است که به قلب خود ، از منکر کراهت داشته باشد ، هرچند نتواند از آن جلوگیرى نماید.

و در مقام امر به معروف و نهى از منکر ، اوّل به اظهار کراهت قلبى ، هر چند به ترک معاشرت با تارک معروف و فاعل منکر ، و به وسیله زبان به موعظه و نصیحت ، و بیان ثواب معروف و عذاب منکر ، او را وادار به معروف نماید ، و از منکر باز دارد.

و اگر این دو اثر نکرد ، و جلوگیرى متوقّف بر زدن بود ، باید به گونه اى باشد که موجب دیه و قصاص نشود ، و گرنه ، چنانچه ـ مثلا ـ موجب به جراحتى شود ، در صورتى که به عمد باشد ، مجروح مى تواند قصاص کند و اگر از روى خطا باشد ، مى تواند دیه بگیرد.

مسأله ۲۰۷۷ـ وظیفه آمر به معروف و ناهى از منکر آن است که در امر به معروف و نهى از منکر غرض شارع مقدّس را ـ که ارشاد گمراه و اصلاح فاسد است ـ در نظر داشته باشد ، و این مهمّ حاصل نمى شود ، مگر به آن که مبتلا به گناه را مانند عضو فاسد پیکر خود بداند ، و همچنان که به علاج پاره تن خود مى پردازد ، به معالجه مبتلایان به مفاسد و امراض روحى بپردازد ، و آمر به معروف و ناهى از منکر نباید غفلت کند که شاید در صحیفه عمل آن گناهکار حسنه اى باشد که خدا او را به آن ببخشد ، و در دفتر عمل خودش سیئه اى باشد که او را به آن مؤاخذه کند.

مسأله ۲۰۷۸ـ امر به معروف در مستحبات مستحبّ است.

خاتمه :

هرچند هر گناهى بزرگ است ـ چون عظمت و جلال و کبریاى خداوند ، محدود به حدّى نیست ، پس نافرمانى خداوند متعال هم با توجه به این که معصیتِ خداوند علىّ عظیم است ، بزرگ است ، و روایت شده: «نظر نکن به آنچه معصیت کردى ، بلکه ببین چه کسى را معصیت کردى» ـ ولى در مقایسه گناهان به یکدیگر ، بعضى بزرگتر و عذاب آن شدیدتر است ، و بر برخى از گناهان به طور صریح یا ضمنى ، تهدید و وعید به عذاب و آتش شده ، و یا در روایات وارده از اهل بیت عصمت(علیهم السلام)از آنها تعبیر به کبیره شده است ، و به مقتضاى آیه کریمهاِنْ تَجْتَنِبُوا کَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیئاتِکُمْ )

(اگر دورى کنید از گناهان کبیره اى که نهى شده اید از آن ، مى پوشانیم از شما بدیها و سیئات شما را).

اجتناب از آنها موجب آمرزش گناهان دیگر است.

و بعضى از فقهاء (اعلى الله مقامهم) آنها را تا هفتاد و بعضى بیشتر از آن شمرده اند ، و قسمتى از آنها که بیشتر مورد ابتلاست ذکر مى شود:

۱ـ شرک و کفر به خداوند متعال ، که با هیچ گناه کبیره اى قابل قیاس نیست.

۲ـ یأس و ناامیدى از رَوح و رحمت خداوند متعال.

۳ـ امن از مکر خداوند متعال.

۴ـ قسم دروغ به خداوند متعال.

۵ـ انکار آنچه خداوند نازل فرموده است.

۶ـ محاربه با اولیاى خداوند متعال.

۷ـ محاربه با خدا و رسول به قطع طریق و افساد در زمین.

۸ـ حکم به غیر آنچه خداوند نازل فرموده است.

۹ـ دروغ بستن بر خدا و رسول و اوصیا.

۱۰ـ منع از ذکر خداوند ، در مساجد و سعى در خراب کردن آنها.

۱۱ـ منع زکاتى که واجب است.

۱۲ـ تخلّف از جهاد واجب.

۱۳ـ فرار از جنگ مسلمین با کفّار.

۱۴ـ اضلال ـ گمراه کردن ـ از راه خداوند متعال.

۱۵ـ اصرار بر گناهان صغیره.

۱۶ـ ترک عمدى نماز و سایر واجبات الهیه.

۱۷ـ ریا

۱۸ـ اشتغال به لهو ، مانند غنا و تار زدن.

۱۹ـ ولایت ظالم.

۲۰ـ اعانه ـ کمک کردن ـ ظالم.

۲۱ـ شکستن عهد و قسم.

۲۲ـ تبذیر (فاسد کردن مال و بیهوده خرج کردن آن).

۲۳ـ اسراف.

۲۴ـ شرب خمر.

۲۵ـ سحر.

۲۶ـ ظلم.

۲۷ـ غنا.

۲۸ـ عقوق والدین (اذیت و بدرفتارى با پدر و مادر).

۲۹ـ قطع رحم.

۳۰ـ لواط.

۳۱ـ زنا.

۳۲ـ نسبت دادن زنا به زن محصنه.

۳۳ـ قیادت (جمع کردن بین مرد و زن به زنا ، یا دو مرد به لواط).

۳۴ـ دزدى.

۳۵ـ ربا

۳۶ـ خوردن سُحت (خوردن حرام) مانند بهاى خمر ، و اجرت زن زناکار ، و رشوه اى که حاکم براى حکم مى گیرد.

۳۷ـ کم فروشى.

۳۸ـ غشّ مسلمین.

۳۹ـ خوردن مال یتیم به ظلم.

۴۰ـ شهادت دادن به ناحقّ.

۴۱ـ کتمان شهادت.

۴۲ـ اشاعه فاحشه و گناه بین مؤمنین.

۴۳ـ فتنه.

۴۴ـ سخن چینى کردن که موجب تفرقه بین مؤمنین شود.

۴۵ـ ناسزا گفتن به مؤمن و اهانت به مؤمن و ذلیل کردن او.

۴۶ـ بهتان بر مؤمن (تهمت زدن به مؤمن)

۴۷ـ غیبت ، و آن ذکر عیبِ مستور و پوشیده مؤمن ، در غیاب او است ، چه آن عیب را به گفتار بیان کند ، یا به رفتار بفهماند ، هرچند در اظهار عیب مؤمن قصد اهانت و هتک حیثیت نداشته باشد ، و اگر به قصد اهانت ، عیب مؤمن را اظهار نماید ، دو گناه مرتکب شده است.

و مرتکب غیبت باید توبه کند ، و بنابر احتیاط واجب از کسى که غیبت او را کرده ، حلیت بطلبد ، مگر آن که حلیت طلبیدن موجب مفسده اى شود.

و در مواردى غیبت جایز است:

۱ـ متجاهر به فسق ، یعنى کسى که آشکارا و علنى گناه مى کند ، که غیبت کردن از او در همان گناه جایز است.

۲ـ غیبت کردن مظلوم از ظالمى که بر او ظلم کرده ، نسبت به آن ظلم.

۳ـ در مورد مشورت ، که اظهار عیب به قصد نصیحت مشورت کننده ، در حدّى که نصیحت محقّق شود ، جایز است.

۴ـ غیبت بدعت گذار در دین ، و کسى که موجب گمراهى مردم مى شود.

۵ـ غیبت براى اظهار فسق شاهد ، یعنى اگر کسى که شهادت مى دهد فاسق است، غیبت او به اظهار فسق او ، براى آن که به شهادت او حقّى ضایع نشود، جایز است.

۶ـ غیبت کردن از شخصى براى دفع ضرر از جان یا عرض یا مال آن شخص.

۷ـ غیبت کردن از گناهکار به قصد بازداشتن او از آن گناه ، در صورتى که به غیر آن بازداشتن او ممکن نباشد.

 

 

استفتائات

 

گزیده استفتائات مقام معظم رهبری

 استفتائات جدید

لزوم تکرار

س:اگر فردی‌ بعد از امر به معروف کار ناپسندش را تکرار کند آیا باید مجدداً او را ارشاد کنیم؟

 ج) آری‌ مجدّداً با وجود شرایط امر به معروف و نهی‌ از منکر لازم است امر به معروف و نهی‌ از منکر کنید.

ماهواره های همسایه ها

س:در همسایگی‌ ما شخصی‌ دارای‌ دستگاه ماهواره است. اگر امر به معروف به صورت گفتار و به نرمی‌ باعث شود ما متضرر شویم و یا احتمال این را بدهیم که در آنها اثری‌ نداشته باشد. آیا وظیفه ما این است که به نیروی‌ انتظامی‌ اطلاع دهیم؟

 ج) اگر از ماهواره استفاده ی‌ حرام می‌ شود و با اعلام به نیروی‌ انتظامی‌ جلوی‌ استفاده حرام گرفته خواهد شد، اعلام، از مصادیق نهی‌ از منکر است و لازم می‌ شود.

احتمال ضرر، رافع وظیفه؟؟

س:آیا امر به معروف و نهی‌ از منکر به معلمان در صورتی‌ که احتمال بدهیم که برای‌ ما ضرر نمر ه ای‌ داشته باشد جایز می‌ باشد؟

 ج) موارد معروف و منکر مختلف است و صرف احتمال ضعیف ضرر، رافع تکلیف نیست.

آرایشگاه های خانمها

س:آیا خانمی‌ که شغل آرایشگری‌ دارد، می‌ تواند خانم هایی‌ را آرایش کند که می‌ داند به نامحرم نشان می‌ دهند؟ و همچنین کاشت ناخن توسط او جایز است؟ ( با توجه به اینکه با انجام آن، سبب م ی‌ شود که مدتی‌ وضو و غسل شخص به صورت جبیره شود.)

 ج)اگر آرایشگر می‌ داند که کار او در جهت حرام بهره برداری‌ می‌ شود، جایز نیست چنین آرایشی‌ را انجام دهد، حکم کاشتن ناخن که احیاناً موجب وضو و غسل جبیره ای‌ می‌ شود، در بالا گذشت.

بینی عمل کرده و انگشتر و آرایش ابروها و ...

س:آن مقدار از زیور زنان که ظاهر است مثل حلقه نامزدی‌، آرایش معمولی‌ ابروان و ... آیا واجب است پوشانده شود؟

 ج)هر آنچه عرفاً زینت محسوب می‌شود باید از نگاه نامحرم پوشانیده شود.

س: آیا کسی‌ که عمل انحراف بینی‌ همراه با عمل زیبایی‌ انجام می‌ دهد موظف به پوشانیدن بینی‌ خود می‌ شود؟

 ج)در فرض سؤال پوشاندن بینی‌ واجب نیست مگر آنکه عمل زیبایی‌، عرفاً زینت محسوب شود.

س: حکم حضرتعالی‌ درباره تاتو کردن ابرو برای‌ زنان چیست؟

 ج) مانع ندارد، و اگر در نظر عرف زینت محسوب می‌ شود باید از نامحرم بپوشانند.

دکتر محرم نیست/ مورد استفاده در درمانگاهها و بیمارستانها و مطبها

س:آیا معاینه افراد غیر بیمار برای‌ کنترل سلامتی‌ آنها، توسط پزشک نامحرم جایز است؟

 ج) اگر ضرورت نباشد جایز نیست.

س : ۱ -آیا مرد می‌ تواند نزد زن نامحرم حجامت کند؟

 ۲ -آیا مرد می‌ تواند نزد دکتر زن نامحرم رود؟ ( با لمس بدن)

 ج ۱ )با توجه به اینکه حجامت مستلزم نظر به بدن مرد و احیاناً لمس است جایز نیست.

 ج ۲ )با امکان لمس از روی‌ لباس یا با دست کردن دستکش هنگام معالجه مانع ندارد وبهتر است اگر ضرورت ندارد مرد به دکتر زن مراجعه نکند وچنانچه مستلزم لمس یا نظر حرام باشد، جایز نیست.

س:دانستن مسائل شرعی‌ برای‌ پزشکان، دندانپزشکان، داروسازان، پرستاران و به طور کلی‌ پیراپزشکان، در حین آموزش و کار تا چه حدّی‌ لازم است؟

 ج)اگر نیاموختن احکام به ترک واجب یا ارتکاب حرام بیانجامد، گناهکار است.

س:اگر بیمار خانمی‌ که جانش در خطر است به تنها پزشک یک روستای‌ دورافتاده که مرد است، مراجعه کند آیا این پزشک مجاز است هرگونه معاینه ضروری‌ را در مورد بیمار انجام دهد؟

 ج)چنانچه مورد ضرورت باشد اشکال ندارد.

 س: اگر زنی‌ دچار بیماری‌ خفیفی‌ شده بطوری‌ که جانش در خطر نیست، با فرض دوری‌ او از شهر و وجود پزشک مرد در روستا حتماً باید به پزشک خانم در شهر مراجعه کند و یا در همان جا پزشک مرد مجاز است با انجام معاینات ضروری‌، اقدام به تشخیص و درمان نماید؟

 ج)چنانچه به طور عادی‌ و بدون حرج و مشقت، رفتن به شهر میسّر است، باید در شهر به پزشک زن مراجعه نماید.

س:اگر برای‌ ازدواج، نیاز به آزمایش خون باشد، چنانچه دکتر زن برای‌ این کار نباشد آیا دکتر مرد که نامحرم است می‌ تواند این کار را انجام دهد؟ در صورتی‌ که دکتر زن وجود دارد ولی‌ در اثر بی‌ توجهی‌ و امثال آن، دکتر مرد اقدام به این کار م ی‌کند تکلیف چیست؟

 ج)اگر ضرورت باشد مانعی‌ ندارد لکن سهل انگاری‌ و ب ی‌ توجهی‌ مجوز این امر نیست.

رفتن بچه های دانشجو به اون ور آب

س:اینجانب یکی‌ از مخترعین ایران عزیز اسلامی‌ می‌ باشم و از طرف دانشگاه های‌ آمریکایی‌ برای‌ تحصیل و پژوهش دعوتنامه هایی‌ دریافت کرد هام عنایت فرموده و بفرمایید اجابت این دعوتنامه ها چه حکمی‌ دارد و در صورت جواز، برگشت و یا عدم برگشت از این کشورها پس از پایان تحصیلات چه احکامی‌ را دارا می‌ باشد؟

 ج) با توجه به موضعگیری‌ کشوری‌ مثل آمریکا در برابر اسلام و کشورهای‌ اسلامی‌ و قیام با جنگ فیزیکی‌ و فرهنگی‌ علیه بلاد اسلامی‌، در دعوت مغزهای‌ متفکر برای‌ تحصیل به آمریکا دو هدف دار د ١  جمع کردن نخبگان بشری‌ و مغزهای‌ متفکر عالم در کشور خود برای‌ بهر ه بردارای‌ از آنان ٢  خالی‌ کردن کشورهای‌ اسلامی‌ از مغزهای‌ متفکر به منظور فلج کردن آنان از هرگونه پیشرفت علمی‌ صنعتی‌. با این حال پیداست که کشور دعوت کننده از شما قصد خیر برای‌ شما و کشور شما ندارد بلکه قصد خیانت دارد با این وصف آیا باز مایلید که دعوت چنین کشور خیانتکار را اجابت کنید؟ مگر آنکه تصمیم جدّی‌ برای‌ حصول پیشرفت علمی‌ برای‌ خود و عزم قاطع به برگشتن به ایران عزیز جهت بکارگیری‌ معلومات بدست آمده در پیشرفت و سربلندی‌ مسلمین و ایران اسلامی‌ داشته باشید.

تاکسی و نوار خوانندگی زن

س:اگر در موردی‌ صدای‌ زن مصداق غنا نباشد گوش دادن آن چه حکمی‌ دارد؟

 ج)در حرمت غنا فرقی‌ بین این که مغنّی‌ زن باشد یا مرد نیست و شنیدن صدای‌ زن اگر غنا نباشد، حرمت شرعی‌ ندارد مگر آن که به قصد ریبه یا موجب ترتّب مفسده باشد ولی‌ شنیدن خوانندگی‌ زن که غالباً مشتمل بر مفسده است جایز نیست.

س:گوش دادن به آواز زنان در صورتی‌ که از لحاظ شعر و موسیقی‌ لهو و لغو نباشد چه حکمی‌ دارد؟

 ج)اگر آواز زنان بگونه ای‌ باشد که مهیج شهوت گردد و یا گوش دادن به آن موجب ترتب مفاسد باشد جایز نیست گوش کند.

تاکسی و شعرهای بدمحتوا

س:اگر محتوای‌ شعری‌ ناامیدی‌ از لطف حق باشد و با ترجیع خوانده شده باشد ولی‌ برای‌ عرف مناسب با مجالس لهو و مطرب به حساب نیاید و مکلّف را نیز به گناه سوق ندهد چه حکمی‌ دارد؟

 ج)اگر محتوای‌ شعری‌ موجب ناامیدی‌ و یأس از رحمت خدا باشد خواندن آن در هر صورت حرام است ولی‌ اگر محتوای‌ شعر، محتوای‌ صحیح و حلال باشد خواندن آن به صورت غنا باز در هر صورت حرام است و چنانچه غنا نباشد اشکال ندارد.

سیگار کشیدن

س:سیگار کشیدن چه حکمی‌ دارد؟

 ج)حکم، تابع میزان ضرر آن است اگر دارای‌ ضرر قابل ملاحظه ای‌ باشد یا موجب اذیّت و آزار دیگران گردد، جایز نیست.

 

 

اجوبه استفتائات

محیط های مختلف

س ١٠٨٤ : آیا منکرات امور نسبی‌ هستند تا با مقایسه محیط دانشگاه مثلاً با محیطهای‌ بدتر از آن، نهی‌ از منکر نسبت به بعضی‌ از منکرات ترک شود و جلوی‌ آن به دلیل اینکه نسبت به سایر منکرات حرام و منکر محسوب نمی‌ شود، گرفته نشود؟

 ج : منکرات از این جهت که منکر هستند، فرقی‌ بین آنها نیست، ولی‌ در عین حال ممکن است که بعضی‌ از آنها در مقایسه با منکرات دیگر دارای‌ حرمت شدیدتری‌ باشد. به هرحال نهی‌ از منکر برای‌ کسی‌ کهشرائط آن را احراز کرده، یک وظیفه شرعی‌ است و ترک آن جایز نیست، و در این حکم بین منکرات و محیطهای‌ دانشگاهی‌ و غیر دانشگاهی‌ تفاوتی‌ وجود ندارد.

نظر به نامحرم

س ١٠٨٦ : بعضی‌ از برادران برای‌ امر به معروف و نهی‌ از منکر و نصیحت و ارشاد به مکانهائی‌ می‌ روند که ممکن است زنان بی‌ حجاب در آنجا حضور داشته باشند، آیا از آنجا که برای‌ امر به معروف به آنجا رفته اند، نگاه کردن به زنهای‌ بی‌ حجاب برای‌ آنان جایز است؟

 ج: نگاهِ اول اگر بدون قصد باشد، اشکال ندارد، ولی‌ نگاه عمدی‌ به غیر از صورت و دست ها تا مچ جایز نیست، هر چند به قصد امر به معروف باشد.

وظیفه جوانان مؤمن

 س ١٠٨٧ : وظیفه جوانان مؤمن در دانشگاههای‌ مختلط در برابر مفاسدی‌ که در بعضی‌ از آن مکانها مشاهده می‌ کنند، چیست؟

 ج: بر آنان واجب است که ضمن دوری‌ جستن از ابتلا به مفاسد، در صورت تمکّن و تحقق شرائط امر به معروف و نهی‌ از منکر مبادرت به انجام این فریضه کنند.

مظاهر فرهنگ غرب

س ١٠٧٣ : با توجه به هجوم مستمر فرهنگ غربی‌ که در تضا د بااخلاق اسلامی‌ است، و رواج بعضی‌ از عادتهای‌ غیراسلامی‌، مثل به گردن آویختن صلیب طلائی‌ توسط بعضی‌ از مردان، و یا استفاده بعضی‌ از زنان از مانتو با رنگ های‌ زننده، و یا استفاده بعضی‌ از مردان و زنان، از زیورآلات و عینک های‌ تیره و ساعت هائی‌ که جلب نظر می‌ کند و استفاده از آنها نزد عرف مردم قبیح است، و عده ای‌ از آنها حتی‌ بعد از امر به معروف و نهی‌ از منکر هم اصرار بر کار خود دارند، امیدواریم حضرتعالی‌ روشی‌ را که باید در برابر این افراد در پیش گرفت، بیان فرمائید.

ج : پوشیدن طلا یا آویختن آن به گردن بر مردان مطلقا حرام است، و پوشیدن لباسهائی‌ که ا ز نظر دوخت یا رنگ یا غیر آن تقلید و ترویج فرهنگ مهاجمِ غیر مسلمانان در نظر عرف محسوب م ی‌شود، جایز نیست. همچنین استفاده از زیور آلاتی‌ که استعمال آن تقلید از فرهنگ تهاجمی‌ دشمنان اسلام و مسلمین محسوب شود، جایز نیست، و بر دیگران واجب است که در برابر اینگونه مظاهر فرهنگی‌ تقلیدی‌ از بیگانگان مبادرت به نهی‌ از منکر زبانی‌ کنند.

نهی از منکر در دانشگاه

س ١٠٧٤ : گاهی‌ مشاهده می‌ کنیم که دانشجوی‌ دانشگاهی‌ و یا کارمندی‌ مرتکب فعل حرام می‌ شود، حتی‌ بعد از تذکرات و راهنمائی‌ های‌ مکرر هم از کار خود دست برنمی‌ دارد، بلکه بر انجام کارهای‌ زشت که باعث ایجاد جو فاسد در دانشگاه است، اصرا ر می‌ ورزد، نظر شریف جنابعالی‌ درباره اِعمال بعضی‌ از مجازاتهای‌ اداری‌ مؤثر مثل ثبت در پرونده آنها چیست؟

 ج: با مراعات نظام داخلی‌ دانشگاه اشکال ندارد، و بر جوانان عزیز لازم است که مسأله امر به معروف و نهی‌ از منکر را جدی‌ گرفته و شرائط و احکام شرعی‌ آن را به دقت بیاموزند و این اصل را عام و فراگیر نموده و روش های‌ اخلاقی‌ و مؤثر را برای‌ تشویق فعل معروف و جلوگیری‌ از ارتکاب محرمات به کار بگیرند، و از استفاده از آن برای‌ اغراض شخصی‌ باید خودداری‌ نمایند و بدانند که این راه بهترین و مؤثرترین روش برای‌ ترویج کار خیر و جلوگیری‌ از شرّ است. خداوند شما را به آنچه رضای‌ او در آن است، موفق بدارد.

جواب سلام ندادن

 س ١٠٧٥ : آیا جواب ندادن به سلام کسی‌ که فعل حرام انجام می‌ دهد، برای‌ تنبیه او جایز است؟

 ج: جوابِ سلامِ مسلمان شرعا واجب است، ولی‌ اگر بر خودداری‌ از جواب سلام به قصد نهی‌ از منکر، عرفا نهی‌ و منع از منکر صدق کند، جایز است.

آبروی شخصی که منکر را انجام داده

س ١٠٥٣ : اگر امر به معروف و نهی‌ از منکر مستلزم بی‌ آبروئی‌ کسی‌ که واجب را تر ک کرده و یا فعل حرام را به جا آورده باشد، و موجب کاسته شدن احترام او در برابر مردم گردد، چه حکمی‌ دارد؟

 ج: اگر در امر به معروف و نهی‌ از منکر، شرائط و آداب آن رعایت شود و از حدود آن تجاوز نشود، اشکال ندارد.

مجرد بودن آمر به معروف و ناهی از منکر

س ١٠٦٠ : اگر در بعضی‌ از محیطهای‌ دانشگاهی‌ معروف ترک شود و معصیت رواج پیدا کند و شرائط امر به معروف و نهی‌ از منکر هم وجود داشته باشد و امر کننده به معروف و نهی‌ کننده از منکر شخصی‌ مجرّد باشد که هنوز ازدواج نکرده است آیا به خاطر مجرّد بودن، امر به معروف و نهی‌ از منکر از او ساقط م ی‌ شود یا خیر؟

 ج : اگر موضوع و شرائط امر به معروف و نهی‌ از منکر محقق باشد، تکلیف شرعی‌ و وظیفه واجب اجتماعی‌ و انسانی‌ همه مکلفین است، و حالت های‌ مختلف مکلّف مانند مجرّد یا متأه ل بودن در آن تاثیر ندارد، و به صرف اینکه مکلّف مجرد است، تکلیف از او ساقط نمی‌ شود.

اگر نهی از منکر موجب بد بینی به دین شود؟

س ١٠٦٢ : گاهی‌ در اثنای‌ امر به معروف و نهی‌ از منکر مواردی‌ پیش می‌ آید که شخص گناهگار بر اثر عدم آگاهی‌ از واجبات و احکام اسلامی‌، با نهی‌ از منکر، نسبت به اسلام بدبین م ی‌شود، و اگر هم او را به حال خود رها کنیم، زمینه فساد و ارتکاب گناه توسط دیگران را فراهم می‌ کند، تکلیف ما در این موارد چیست؟

 ج: امر به معروف و نهی‌ از منکر با رعایت شرائط آن یک تکلیف شرعی‌ عمومی‌ برای‌ حفظ احکام اسلام و سلامت جامعه است، و مجرّد توهم اینکه موجب بدبینی‌ فاعل منکر یا بعضی‌ از مردم نسبت به اسلام می‌ گردد، باعث نمی‌ شود که این وظیفه بسیار مهم ترک شود.

راننده تاکسی و نوارهای ...

س ١٠٦٥ : بعضی‌ از رانندگان از نوارهای‌ موسیقی‌ غنا و حرام استفاده می‌ کنند و عل ی‌ رغم نصیح ت ها و راهنمائی‌ ها آن را خاموش نمی‌ کنند، خواهشمندیم نحوه برخورد مناسب با این موارد و این افراد را بیان فرمائید، آیا برخورد شدید با آنان جایز است یا خیر؟

ج: با تحقق شرائط نهی‌ از منکر، بر شما بیشتر از نهی‌ زبانی‌ از منکر واجب نیست، و در صورتی‌ که مؤثر واقع نشود، واجب است که از گوش دادن به غنا و موسیقی‌ حرام اجتناب کنید، و اگر به طور غیر ارادی‌ صدای‌ موسیقی‌ حرام و غنا به گوش شما برسد، چیزی‌ بر شما نیست.

ترس از گناه هنگام نهی از منکر بدحجابان

س ١٠٦٨ : امر و نهی‌ زنانی‌ که حجاب کامل ندارند، چه حکمی‌ دارد، و در صورتی‌ که انسان هنگام نهی‌ زبانی‌ از تحریک شهوت خود بترسد، چه حکمی‌ دارد؟

 ج: نهی‌ از منکر متوقف بر نگاه با ریبه به زن نامحرم نیست، و بر هر مکلفی‌ واجب است که از حرام اجتناب کند، بخصوص زمانی‌ که مبادرت به انجام فریضه نهی‌ از منکر می‌ کند.

تراشیدن ریش

س ١٤١٤ : آیا تراشیدن ریش فسق محسوب می‌ شود؟

 ج: تراشیدن ریش بنابر احتیاط حرام است و احوط این است که احکام و آثار فسق بر آن مترتّب می‌ شود.

تراشیدن بخشی از ریش

س ١٤١٣ : بعضی‌ از مردان موهای‌ چانه خود را باقی‌ گذاشته و باقیمانده را می‌ تراشند، این کار چه حکمی‌ دارد؟

 ج : تراشیدن مقداری‌ از ریش حکم تراشیدن تمام آن را دارد.

اصل: صدق ریش

س ١٤١١ : ریش از نظر کوتاهی‌ و بلندی‌ باید چه مقدار باشد؟

 ج: حد معیّنی‌ ندارد، بلکه معیار این است که عرفا بر آن ریش صدق کند و بلندبودن آن بیشتر از قبضه دست کراهت دارد.

کروات

س ١٣٧٩ : پوشیدن کروات چه حکمی‌ دارد؟

 ج: به طور کلی‌ پوشیدن کروات و دیگر لباسهایی‌ که پوشش و لباس غیر مسلمانان محسوب م ی‌ شوند بطوریکه پوشیدن آنها منجر به ترویج فرهنگ منحطّ غربی‌ شود جایز نیست.

بدحجابی فقط بیرون بودن موهاست یا مانتوهای تنگ و .... هم مصداق بدحجابی است؟

س ١٣٦٤ : آیا برای‌ زنان پوشیدن لباسهای‌ تنگی‌ که برجستگیهای‌ بدن آنان را نشان می‌ دهد و یا پوشیدن لباسهای‌ بدن نما و عریان در عروسیها و مانند آن جایز است؟

 ج: اگر از نگاه مردان اجنبی‌ و ترتّب مفسده در امان و محفوظ باشند، اشکال ندارد در غیر این صورت جایز نیست.

 

آیت الله بهجت

شرایط امر به معروف و نهى ازمنکر

سوال۴۴۱:«امر به معروف و نهى ازمنکر چه شرایطى دارد و در این مورد وظیفه چیست؟»

جواب:«اگر کسى واجبى را انجام نمى دهد و یا معصیتى را به جا مى آورد، در صورت تحقق شرایط ذیل بر دیگران واجب است او را امر به معروف و نهى ازمنکر نمایند: ۱) علم به حکم شرعى؛ ۲) احتمال تأثیر؛ ۳) اصرار بر ترک واجب و یا انجام دادن معصیت؛ ۴) عدم مفسده؛ و اگر کسى مستحبى را ترک و یا مکروهى را به جا مى  آورد، امر به معروف و نهى  ازمنکر او مستحب است. (مسأله ى ۱۶۰۸رساله).»

ملاک معروف و منکر

سوال۴۴۲: «آیا ملاک معروف و منکر فقط واجبات و محرمات است یا معروف و منکر عقلى، اخلاقى و عرفى را نیز شامل مى  شود؟»

جواب:«حدّ وجوب امر به معروف و نهى  ازمنکر، در همان واجبات و محرمات است

قصد قربت در امر به معروف و نهى  ازمنکر

سوال۴۴۳:«آیا در انجام امر به معروف و نهى  ازمنکر قصد قربت شرط است؟»

جواب:«براى ترتّب ثواب بر آن، قصد قربت شرط است

عدالت در امر به معروف و نهى  ازمنکر

سوال۴۴۴:«آیا در امر به معروف و نهى  ازمنکر، عدالت شرط است؟»

جواب:«شرط نیست

عامل بودن آمر به معروف

سوال۴۴۵:«آیا آمر به معروف باید عامل به معروف باشد؟»

جواب:«شرط وجوب نیست، گر چه در صورت عامل بودن تأثیر آن بیشتر است

امر به معروف و نهى  ازمنکر در صورت یاس از تأثیر آن

سوال۴۴۶: «آیا امر به معروف و نهى  ازمنکر در صورت یأس از تأثیر آن باز هم واجب است؟»

جواب: «در صورت یأس، جواز بلکه رجحان امر به معروف و نهى  ازمنکر در صورت عدم خوف ضرر، خالى از وجه نیست

مفسده چیست

سوال۴۴۷:«منظور از عدم مفسده در امر به معروف و نهى  ازمنکر چیست؟

جواب:«مفسده در این جا عبارت است از ضرر جانى یا آبرویى و یا مالى قابل اعتنایى که در صورت وجود چنین مفسده  اى امر به معروف و نهى  ازمنکر بر انسان واجب نیست

ساقط دانستن امر به معروف، با وجود مراکز متولّى این امر

سوال۴۴۸:«با وجود مراکز فرهنگى و نظارتى متفاوت در جامعه، آیا مى توان امر به معروف و نهى  ازمنکر را از خود ساقط دانست؟»

جواب:«با وجود شرایط آن، بر همگان لازم است

مراتب امر به معروف و نهى  ازمنکر

سوال ۴۴۹:«لطفا مراتب امر به معروف و نهى  ازمنکر را بیان فرمایید

جواب:«۱) انکار قلبى؛ ۲) اظهار کردن به زبان؛ ۳) متألّم کردن معصیت کار. (مسأله  ى ۱۶۱۰رساله).»

کراهت قلبى از انجام منکر

سوال ۴۵۰:«آیا کراهت قلبى از انجام منکرات، واجب است؟»

جواب:«واجب است

مراتب اظهار زبانى امر به معروف و نهى  ازمنکر

سوال ۴۵۱:«آیا اظهار زبانى امر به معروف و نهى  ازمنکر، مراتبى دارد؟»

جواب:«اگر انسان بدون گفتن، به هر وسیله دیگر ناراحتى قلبى خود را به معصیت کار نشان دهد و این کار موجب ترک معصیت شود، لازم نیست با زبان امر به معروف و نهى  ازمنکر بنماید، البته اگر هیچ گونه اشکال شرعى دیگرى در این کار نباشد و اگر چاره اى به جز اظهار زبانى نیست، باز باید درجات خفیف  تر را در اظهار زبانى ملاحظه نماید

لج بازى طرف مقابل

سوال ۴۵۲:«اگر در امر به معروف و نهى  ازمنکر حس کردیم طرف لج بازى مى  کند ولى باز احتمال تأثیر مى  دهیم، وظیفه چیست؟»

جواب:«در صورت تحقق شرایط دیگر، امر به معروف و نهى  ازمنکر واجب است

تذکر به افرادى که نماز را صحیح نمى  خوانند

سوال ۴۵۳:«آیا لازم است به کسانى که نمازشان را درست نمى  خوانند، مدام تذکر داده شود؟»

جواب:«تا حدّ اطمینان به عدم تأثیر لازم است؛ با وجود سایر شرایط

کم رویى در امر به معروف و نهى  ازمنکر

سوال ۴۵۴:«آیا کم رویى و خجالت مى  تواند مجوز ترک بعضى از وظایف ـ مثل امر به معروف و نهى  ازمنکر ـ باشد؟»

جواب:«خیر

امر به معروف و نهى  ازمنکر به افراد نامحرم

سوال ۴۵۵:«آیا مرد مى  تواند به افراد نامحرم امر به معروف و نهى  ازمنکر کند؟

جواب:«با رعایت مسایل شرعى مى  تواند.

تأدیب اطفال

سوال ۴۵۶:«آیا جایز است اطفال را براى تمرین و عادت دادن به ترک معصیت و یا انجام دادن واجبات ادب کرد

جواب:«جایز است، خصوصا در مراحل آخر، که به انجام واجب و ترک معصیت نزدیک تر است که اگر تأدیب نشوند، در بعضى از موارد منجر به ترک واجبات و انجام گناهان از طرف آن ها مى شود

مجروحیت یا قتل در امر به معروف و نهى  ازمنکر

سوال ۴۵۷:«اگر انسان بداند یا شک داشته باشد در صورتى که بخواهد جلوگیرى از معصیتى بنماید، منجّر به ایجاد جرح یا قتل خواهد شد، وظیفه او چیست؟ و آیا با اجازه مجتهد جامع الشرایط مى  تواند این کار را انجام دهد؟»

جواب:«بنابر اظهر بدون اجازه امام معصوم ـ علیه  السّلام ـ یا کسى که از طرف آن حضرت مستقیما نایب مخصوص او است، نباید این کار را بکند. و با اجازه مجتهد جامع الشرایط مورد تأمل است. اما اگر نمى  داند این کار منجر به مجروح کردن یا قتل مى  شود ولى احتمال این را مى  دهد، بنابر احتیاط واجب باید مستقیما از طرف امام معصوم ـ علیه  السّلام ـ یا نایب مخصوص آن حضرت و یا از طرف مجتهد جامع الشرایط اجازه داشته باشد

احکام دیه و قصاص در امر به معروف و نهى  ازمنکر

سوال ۴۵۸:«آیا کلیّه احکام دیه و قصاص در جریان وظیفه امر به معروف و نهى  ازمنکر چه در مورد آمر و ناهى و چه در مورد طرف مقابل ثابت و جارى مى  باشد؟»

جواب:«با تحقّق شرایط، آن جا که انجام وظیفه باشد، جارى نیست

تجسّس از دختر و پسرى که با هم هستند

سوال ۴۵۹:«آیا تجسس از دختر و پسرى که در اماکن عمومى با همدیگر هستند، در مورد محرمیّت و عدم محرمیّت آن دو جایز است؟»

جواب:«در شرایط متعارف، جایز نیست

گشت زنى و نظارت

سوال ۴۶۰:«گشت زنى و نظارت در اماکن عمومى، به عنوان مبارزه و برخورد با مفاسد اجتماعى براى بسیجیان یا غیر آن ها، چه حکمى دارد؟»

جواب:«براى ردع (بازداشتن) از منکرات با وجود شرایط مانعى ندارد

بیدار کردن فرد براى نماز صبح

سوال ۴۶۱:«اگر کسى خواب باشد، لازم است او را براى نماز صبح بیدار کنیم؟»

جواب:«سیره بر بیدار کردن است، اگر مانع خاصّى نیست

گوش دادن به مکالمات تلفنى جهت احراز منکر

سوال ۴۶۲:«اگر به فردى مظنون باشیم که آیا مرتکب عمل منکرى مى  شود یا نه، آیا مى  توان به مکالمات تلفنى او گوش داد و یا برخى از صحبت هاى او را ضبط کرد؟»

جواب:«خیر، نمى  توان

نگاه به زن نامحرم در نهى  ازمنکر

سوال ۴۶۳:«اگر نهى  ازمنکر مستلزم نگاه به زن نامحرم باشد، آیا نظر کردن واجب مى  شود یا وجوب نهى  ازمنکر در این مورد برداشته مى  شود؟»

جواب:«بدون نظر غیر جایز به او، نهى از منکر کند

میزان پرداختن به امر به معروف و نهى  ازمنکر

سوال ۴۶۴:«برخى از منکرات در جامعه چنان شیوع یافته که پرداختن به نهى ازمنکر، تمام وقت انسان را مى گیرد ـ مثل برخورد با بدحجابى یا…ـ در این مورد وظیفه چیست؟ و چه مقدار باید به این مسأله پرداخت؟»

جواب:«با وجود شرایط به حدّ میسور، تا مزاحم با ترک اهمّ (مطلب مهم تر) نشود، لازم است

اهانت به لباس روحانیت

سوال ۴۶۵:«اگر طلبه  اى بداند در صورت امر به معروف و نهى  ازمنکر به لباس روحانیت اهانت مى  شود، آیا این عمل بر او واجب است؟»

جواب:«موارد آن مختلف است

امر به معروف و نهى ازمنکر در جمع

سوال ۴۶۶:«اگر انسان بداند چنان چه کسى را در جمعى امر به معروف و نهى  ازمنکر نماید بر وى اثر مى  کند، آیا اگر این عمل منجر به کشف ستر او و بردن آبروى او شود، امر به معروف و نهى  ازمنکر، چه حکمى دارد؟»

جواب: «او را در خلوت تهدید کند که اگر خود را اصلاح نکند در جلوت (در میان جمع) خواهد گفت

سکوت روحانى

سوال ۴۶۷:«اگر یک روحانى در جمعى که عمل حرامى انجام مى  شود، شرایط وجوب امر به معروف و نهى  ازمنکر را نبیند، اما سکوت او موجب بدگمانى مردم به وى گردد ـ چون انتظار برخورد از وى را دارند ـ تکلیف او چیست؟»

جواب:«باید به گونه  اى اظهار کند و نبودن شرایط، رافع وجوب است نه جواز آن

نهى ازمنکر با منکر

سوال ۴۶۸:«آیا نهى ازمنکر با منکرى دیگر ـ مثل دروغ، تهدید و ارعاب یا…ـ جایز است؟»

جواب:«اگر منکر دیگر بر وجه محرّم است، خیر، جایز نیست

تصرف در مال دیگرى جهت نهى  ازمنکر

سوال ۴۶۹:«اگر نهى  ازمنکر مستلزم شکستن نوار موسیقى یا محو کتاب گمراه کننده یا تصرف در آنتن ماهواره و…باشد، این عمل چه حکمى دارد؟»

جواب:«از بین بردن وسایل گناه با قدرت و عدم خوف ضرر و خطر، بر همه لازم است و مقصود، فقط از بین بردن امکان استفاده  ى از آن در حرام است

ورود به منزل و حریم خصوصى دیگران

سوال ۴۷۰:«اگر نهى ازمنکر مستلزم ورود به خانه یا ملک شخصى او یا تصرف در اموال و جستجوى منزل کسى باشد، آیا این عمل جایز است؟»

جواب:«خیر، جایز نیست

نوار موسیقى در وسیله نقلیه

سوال ۴۷۱:«اگر سوار وسیله نقلیه عمومى ـ مثل اتوبوس، تاکسى ـ شده و راننده نوار موسیقى گذاشت، وظیفه چیست؟ اگر پیاده شدن باعث حرج باشد، آیا لازم است پیاده شویم؟ و آیا مى  توان بدون تذکر به او، حواس خود را از شنیدن آن صدا پرت کنیم؟»

جواب:«در موقع حرج باید استماع نکند (گوش ندهد) و سماع (به گوش خوردن صدا) اشکال ندارد

منکرهاى ادارى و اجتماعى

سوال ۴۷۲:«وظیفه مسلمین درباره  ى منکرهایى که گاه در سطح مسؤولین و یا در ادارات و سازمان هاى دولتى و غیر دولتى ـ مثل رشوه، پارتى بازى، و…ـ اتفاق مى  افتد چیست؟»

جواب:«با تحقق شرایط امر به معروف و نهى از منکر با موارد دیگر فرق نمى  کند

معاشرت با غیر شیعه جهت امر به معروف و نهى  ازمنکر

سوال ۴۷۳:«آیا مى  توان با فرقه  هایى هم چون وهابیّت، بهاییّت و…معاشرت کرد تا در طولانى مدت آن ها را ارشاد نمود؟»

جواب:«اگر احتمال تأثیر پذیرى از آن ها نباشد، جایز است

اطلاع به خانواده فردى که حرامى را انجام مى  دهد

سوال ۴۷۴:«اگر بدانیم کسى هم جنس بازى مى  کند، آیا موظفیم به خانواده  اش بگوییم؟»

جواب:«تا راه ارتداع (بازداشتن او از عمل زشت) در این منحصر نشده است، طرق دیگر انتخاب شود

فردى که روش امر به معروف و نهى  ازمنکر را نمى  داند

سوال ۴۷۵:«آیا بر کسى که راه و روش امر به معروف و نهى از منکر را نمى داند، واجب است امر به معروف و نهى  ازمنکر کند یا نه؟»

جواب:«در حدّ متیقّن لازم باید امر به معروف و نهى از منکر کند، به نحوى که احتمال تجاوز از حدّ ندهد

نهى  ازمنکر نمودن کسى که خود مرتکب آن منکر مى  شود

سوال ۴۷۶:«کسى که خود مرتکب منکرى مى  شود، آیا نهى  ازمنکر از آن منکر بر این فرد واجب است؟»

جواب:«بله، واجب است

وظیفه زن نسبت به شوهر بى  بند و بار

سوال ۴۷۷:«اگر شوهر زنى در منزل بى  بند و بار بوده و مرتکب گناهى شود، وظیفه زن در قبال او چیست؟ و آیا اگر امر به معروف و نهى  ازمنکر زن به روابط زناشویى و خانوادگى آن ها تأثیر منفى بگذارد، باز هم این عمل بر او واجب است؟»

جواب:«خیر، اگر موجب مفسده براى او است واجب نیست، ولى نباید در معصیت او را کمک کند

برخورد جدى بعد از عدم تأثیرگذارى در نهى  ازمنکر

سوال ۴۷۸:«ٰهمسر من با ترانه و موسیقى میانه خوبى دارد، اگر بعد از امر به معروف و نهى  ازمنکر، همسرم اصلاح نشد، مى  توانم با او برخورد جدى کنم؟»

جواب:«اگر اطمینان به عدم تأثیر دارید و یا مفسده در بین است، خیر نمى  توانید ولى خود شما، نباید گوش کنید

چگونگى تذکّر به والدینى که دچار حرام شده اند

سوال ۴۷۹: «پدر و مادرى که دچار منکر شده  اند، چگونه مى  توان، آن ها را امر به معروف و نهى  ازمنکر کرد، اگر نصیحت تأثیر نکرد، آیا مى  توان به آن ها اخم یا تندى کرد؟»

جواب:«اگر شرایط متوفّر نیست، خیر نمى  توان

ممنوع کردن افراد از تماشاى فیلم هاى مشتبه

سوال ۴۸۰: «آیا به علت پخش بعضى از آهنگ ها و تصاویر و فیلم هایى که احتمال غیر شرعى بودن آن مى رود، مى توان خانواده و فرزندان را از نگهدارى و نگاه به این برنامه ها محروم کرد؟»

جواب:«احتمال غیر شرعى بودن، هر چند موجب تکلیف نیست، ولى تا ممکن است احتیاط در آن ها راجح و مطلوب است، به خلاف این که علم داشته باشد که آن برنامه  ها ـ فى الجمله ـ مشتمل بر حرام است که در این صورت موظّف به اجتناب است

تعارض صله رحم و امر به معروف و نهى  ازمنکر

سوال ۴۸۱:«اگر امر به معروف و نهى ازمنکر مستلزم قطع رحم و قطع رابطه با خویشاوندان باشد، کدام یک مقدم است؟»

جواب:«با فرض انجام وظیفه، شما به طور کلى قطع رابطه نکنید هر چند آن ها هم قطع کنند

دید و بازدید همراه با منکر

سوال ۴۸۲:«اگر در صله رحم و دید و بازدید، محرم و نامحرم رعایت نمى شود و یا نوارهاى مبتذل پخش مى  شود، وظیفه ما چیست؟»

جواب:«باید آن ها را امر به معروف و نهى از منکر کرد و اگر تأثیر نکرد، باید آن مجالس را ترک نمود

 

آیت الله مکارم شیرازی

۱نهی از منکر برای رانندگانی که موسیقیهای نامشروع استفاده می کنند

گاهی که در تاکسی یا اتوبوس سوار می‌شویم راننده نوار موسیقی زن روشن می‌کند اگر انسان بداند با تذکر وی ممکن است

نوار را خاموش کند اما بعد از پیاده شدن وی دوباره روشن می‌کند وظیفه‌اش چیست؟

 بعضی راننده‌های اتوبوس عنوان می‌کنند که اگر نوار گوش نکنند خوابشان می‌برد در این حالت وظیفة انسان چیست؟

 باید تذکر دهد و به وظیفه نهی از منکر با زبان خوش توأم با ادب و منطق عمل کند.

باید آنها را توجیه کرد که برای این منظور از نوارهای مشروع استفاده کنند.

  .

۲نهی از منکر از طریق ضرب و شتم

در دوران نوجوانی که مصادف با دهه شصت بود من در بسیج محلات مشغول به خدمت بودم که در حین این انجام وظائف گاه با کسانی که از منظر ما مرتکب بزه یا منکری بودند برخورد فیزیکی می کردیم و آنها را با جلب مورد ضرب وشتم قرار می دادیم. اکنون به ایشان دسترسی ندارم آیا اموری که در آن شرایط انجام می دادیم درست بوده و اگر نه چگونه رضایت آنها را حاصل کنم؟

بدون اجازه حاکم شرع اینگونه نهی از منکر کردن برای افراد عادی جائز نیست و اگر چنین کاری کرده اید و دسترسی دارید حلیّت بطلبید والّا برای آن اشخاص استغفار کنید و کار خیر انجام دهید.

 .

۳کتک زدن بخاطر عدم رعایت حجاب

اگر یکى از محارم مردى ملتزم به حجاب شرعى نباشد، آیا مرد حق دارد به خاطر این کار او را بزند، البتّه بعد از این که راههاى مختلف زیادى را براى قانع ساختن او پیموده و نتیجه اى نگرفته است؟

 زدن به منظور امر به معروف و نهى از منکر بدون اجازه حاکم شرع جایز نیست.

  .

۴عدم التزام مرد به حجاب شرعی همسر

اگر مردى همسرش را به حجاب شرعى ملتزم نکند، آیا فاسق محسوب مى شود؟

 اگر نهى از منکر را ترک کند فاسق است.

 .

۵- نهی از منکر اساتید توسط دانشجو

گاهى بعضى از اساتید زن در کلاس درس دانشجویان با لباسهاى تحریک کننده حضور پیدا مى کنند و دانشجویان بناچار براى دریافت درس و مطلب به او نگاه مى کنند، تکلیفشان چیست؟

 در این گونه موارد باید با هماهنگى مسؤولین دانشگاه جلو این گونه مسائل را گرفت تا دانشجویان به مشکل برخورد نکنند و اساتید به وظیفه شرعیّه خودشان عمل نمایند.

  .

۶- قطع رابطه برای اصلاح رفتار ناشایست

آیا با اشخاصى که افعال و کردار غیر معقولانه و ناشایست دارند و با تذکّر، از افعال خود دست بردار نیستند، مى شود قطع رابطه نمود؟

در صورتى که قطع رابطه موجب خوددارى از منکر شود لازم است.

  .

۷- ترک کردن مجلس غیبت

اگر کسى در بین جمع، غیبت بکند و مطمئن باشیم امر به معروف و نهى از منکر در او تأثیر نمى کند، وظیفه ما چیست؟

 در چنین جلسه اى شرکت نکنید.

 .

۸-  قطع رابطه خانوادگی جهت نهی از منکر

آیا قطع رابطه با اقوامى که نسبت به امور شرعى بى تفاوتند مثلا ، خمس و زکات نمى دهند و یا امور خلاف شرع انجام مى دهند و امر به معروف و نهى از منکر در آنها تأثیرى ندارد جایز است؟

 اگر قطع رابطه موجب بیدار شدن آنها گردد واجب است و اگر اثر منفى دارد، این کار را نکنید.

  .

۹- تذکر به کسی که قرآن را غلط می خواند

آیا تذکّر به کسى که قرآن را غلط مى خواند واجب است؟

بهتر است با زبان خوب تذکّر دهید.

 .

۱۰-نهی از منکر در دانشگاهها

یکى از مسؤولین دانشگاهها به غلط امر به معروف و نهى از منکر و تذکّر به دانشجویان خاطى را محدود به مسؤولین انضباطى دانشگاه مى داند و به دانشجویان مؤمن میدان نمى دهد، با توجّه به این مطلب وظیفه یک دانشجوى متعهّد و انقلابى در این زمینه چیست؟

 امر به معروف و نهى از منکر وظیفه همه مسلمانهاست و کسى نمى تواند جلوى آن را بگیرد ولى باید طورى انجام گیرد که نظم دانشگاهها و مؤسّسات به هم نخورد.

  .

۱۱نهی از منکر در تاکسی

اگر سوار تاکسى شدیم و راننده نوار ترانه غیر مذهبى گذاشت تکلیف ما در این حال چیست؟

 باید نهى از منکر کنید و اگر نمى پذیرد پیاده شوید، مگر این که عسر و حرج لازم آید.

  .

۱۲امر به معروف و نهی از منکر نسبت به نامحرم

امر به معروف و نهى از منکر مرد نسبت به زن نامحرم، یا بالعکس چگونه باید صورت پذیرد؟

باید به صورتى باشد که خلاف شرعى در آن پیش نیاید، و به زبان خوش و منطقى انجام گیرد.

  .

۱۳- نهی از منکر شخصی که موجب اذیت و آزار دیگران می شود

اگر کسى با راه رفتن یا صحبت کردن در مکان عمومى، موجب اذیّت و آزار دیگران شود، چه حکمى دارد؟ بر فرض حرام بودن، آیا باید نهى از منکر کرد؟

کار خلافى انجام داده، و لازم است با زبان خوش او را نهى از منکر کرد.

  .

۱۴- پخش صدای خواننده زن در وسایل نقلیه عمومی

گاهی در تاکسی یا در اتوبوسهای بین شهری صدای زن پخش می شود. در این موارد چه باید کرد؟

 با زبان خوب، امر به معروف و نهی از منکر نمایید تا نوار را قطع کنند و با توجه به اینکه این کار غیر قانونی است می توانید در صورت عدم توجه، به مراکز مزبور شکایت کنید.

  .

۱۵نهی از منکر ناصحین

آیا امر به معروف و نهی از منکر توسط ناصحین مرد وابسته به ستاد اجرای امر به معروف و نهی از منکر به زنان بدحجاب مجاز است یا خیر؟ با عنایت به اینکه ناصحین زن در ستاد فعالیت دارند و امر به معروف توسط ناصحین مرد مستلزم صحبت کردن، نگاه کردن به مو یا حتی بدن زن نامحرم باشد.

 امر به معروف و نهی از منکر واجب کفائی است، اگر به اندازه کافی ناصح از جنس موافق باشد لزومی ندارد جنس مخالف اقدام کند.

  .

۱۶- حکم ارشاد جاهل به حکم یا موضوع

آیا ارشاد جاهل در موارد جهل به حکم واجب و در موارد جهل به موضوع جایز یا مستحب است؟

در موارد جهل به حکم واجب است و در جهل به موضوع لازم نیست مگر اینکه موضوع خطرناکی باشد.

  .

۱۷نهی از منکر بچه ممیز

امر به معروف و نهی از منکر بچه ممیز واجب است؟

 در صورتی که ممکن است برای او عادت شود و در بزرگی کار خلاف را تکرار کند احتیاط آن است که در مورد او انجام شود.

  .

۱۸قلمرو حریم خصوصی و مجوز ورود به آن

نظر حضرت عالی در خصوص تعریف و قلمرو حریم خصوصی افراد چیست؟

منظور از حریم خصوصی اموری است که جزء اسرار و مسائل شخصی محسوب می شود.

 .

۱۹- امر به معروف کسانی که زندگی اشرافی دارند

آیا شما مى دانید روحانیت حاکم در کشور چه ظلم و ستمى بر مردم روا مى دارند؟؟ آیا شما از زندگى اشرافى آقایان هم کیش خود خبر دارید؟ آیا وظیفه شما همین سکوت کردن است؟ آیا فقط کار مهم شما گفتن احکام شرعى ظاهرى است؟ آیا پیامبر و امام هم نسبت به مردم این همه بى تفاوت بودند؟؟!!

 سعى ما این است که خودمان زندگى متوسطى داشته باشیم و بحمدالله داریم، و به دیگران هم توصیه کرده و مى کنیم، ضمناً توجّه داشته باشید در تبلیغات رسانه هاى خارجى دروغ و بزرگ نمایى فراوان است.

  .

۲۰نهی از منکر مراجع عظام در برابر بی عدالتی ها

سکوت علما ( خصوصا مراجع عظا م ) در برابر بی عدالتیها و تضعیف حقوق مستضعفین به ویژه توسط افرادی که ظاهر مذهبی دارند چه حکمی دارد؟

 ان شاء الله سکوت نمی کنند و به وظیفه خود عمل می کنند خواه مؤثر بیفتد یا نه.

 .

۲۱امر به معروف همسر به مرتب خواندن نماز

همسر من در خواندن نماز تنبلی و کاهلی می نماید و هر چه به او تذکر می دهم بعضا دوباره مشاهده می کنیم در نماز تنبلی می نماید و نمازهایش قضا می شود …حال وظیفه من در قبال ایشان و دینم چیست؟

 باز هم به وظیفه امر به معروف و نهی از منکر ادامه دهید و مأیوس نباشید ان شاء الله مشکل حل خواهد شد.

  .

۲۲قصد قربت در امر به معروف

آیا در امر به معروف و نهى از منکر قصد قربت شرط است؟

 قصد قربت شرط نیست ولى بدون آن ثواب به کسى نمى دهند

  .

۲۳مضر بودن امر به معروف و نهی از منکر

اگر امر به معروف و نهى از منکر در اداره باعث شود که انسان از مزایایى همچون اضافه کار و یا پاداشهاى دیگر محروم شود، آیا باز هم واجب است؟

 اگر موجب ضرر و زیان مهمّى نشود واجب است.

  .

۲۴- ملتزم نکردن همسر به امور شرعی

اگر مردى همسرش را به امور شرعى و وظائف دینى ملتزم نکند، آیا فاسق محسوب مى شود؟

 اگر مى تواند نهى از منکر کند و ترک نماید، فاسق است.

 .

۲۵- سلب امر به معروف و نهی از منکر

با وجود نهادى براى امر به معروف در نظام جمهورى اسلامى، آیا وظیفه امر به معروف و نهى از منکر از دیگران سلب مى شود؟ و در صورت تداخل کار آنها با دیگران، تکلیف چیست؟

 امر به معروف و نهى از منکر یک حکم عام است و همه به مقدار توان خود موظف به آن هستند و وجود چنین نهادى سلب مسؤولیت از دیگران نمى کند و موارد تداخل را با برنامه ریزى باید حل کرد.

 

آیت الله صافی گلپایگانی

 

س. بنظر شما، آیا همکاری بین آحاد مختلف جامعه اسلامی در اجرای فریضه امر به معروف و نهى از منکر ضروری است یا هر کس به تنهایی می‌تواند از عهده این کار برآید؟

ج.امر به معروف و نهى از منکر یکى از تکالیف اجتماعى است که در بعض موارد با همت و اقدام یک نفر انجام مى‌پذیرد و در بعض مواقع، موقوف به قیام چند نفر، بلکه محتاج به اقدام و همکارى یک جمعیت و امّت است. پس نمى‌توان اقدام یک نفر را در همه موارد کافى شمرد و از دیگران تکلیف را ساقط دانست؛ زیرا اوّلاً: همکارى و همصدا شدن دیگران با آن کس که امر به معروف و نهى از منکر مى‌کند، باعث کمال تأثیر و حصول مقصود است. اگر هزار نفر در یک موضوع موافق یکدیگر اظهارنظر کنند از حیث اثر با نظرى که یک نفر اظهار نماید یکسان نیست.

و ثانیاً: بیانات اشخاص و طرز اداى مطالب و سلیقه‌هایى که در این موارد اعمال مى‌شود در تأثیر، تفاوت دارد. بسیار اتفاق افتاده که شخصى از مواعظ و نصایح طولانى یک نفر متنبّه نشده، ولى با یک کلمه که از دیگرى شنیده فوراً متنبّه و بیدار گردیده است.

و ثالثاً: در مورد بعضى از منکرات که میان جامعه رایج مى‌شود یا بعضى از فرایض و واجباتى که ترک آن متداول مى‌گردد و همچنین نسبت به بعض اشخاص که باید امر به معروف و نهى از منکر شوند، جز با کمک و همکارى افراد و همصدا شدن جمعیت بسیار، موفقیت حاصل نمى‌شود.

مخصوصاً همراهى و همکارى کسانى که در میان جامعه داراى شخصیت و وزن علمى و مقام و نفوذ هستند در پیشرفت مقصد مشروع آمر به معروف و ناهى از منکر دخالت بسیار دارد؛ زیرا مرتکبین معاصى وقتى ببینند جامعه به آنها با دیده تنفّر نگاه مى‌کند و کار آنها را زشت و خلاف شرافت و انسانیت تشخیص مى‌دهد، یا کسانى که داراى مقامات و یا اطلاعات و معلوماتى هستند عمل او را تقبیح مى‌نمایند، بیشتر راه منحرفى را که در پیش گرفته‌اند ترک مى‌کنند. پس تأثیر امر به معروف و نهى از منکر، غالباً محتاج به همکارى و تعاون است. اگر چنانچه آمرین به معروف را تنها گذارند، موفقیت لازم به دست نخواهد آمد.

س. چگونه است با آن‌که بسیارى از مصالح و فواید امر بمعروف و نهی از منکر و زیان‌هاى ترک آن را مى‌دانیم، در ادای این فریضه کوتاهى می‌کنیم؟

ج.بعض علل این بى‌قیدى بشرح ذیل است:

اوّل: «ضعف ایمان» را که علت العلل این بى‌اعتنایى است. ضعف ایمان قدرت و شجاعت اخلاقى را از انسان سلب کرده و او را تحت نفوذ و مرعوبیت از قدرت‌هاى موهومه و اعتبارات ظاهریه، خوار و زبون مى‌سازد. بدترین نقطه ضعف انسان که با وجود آن او را از هیچ عمل زشت و ارتکاب خلاف وظیفه نمى‌توان مصون دانست، بى‌ایمانى و بى‌دینى است.

دوّم: «طمع است». بسیارى از مردم با آن‌که آگاه و ملتفت هستند و خسارت ترک امر به معروف و نهى از منکر را مى‌فهمند، براى طمعى که به مال یا استفاده از مقام اشخاص دارند به خیال آن‌که اگر فلان شخص را امر به معروف کنند از مال او یا ریاست او بى‌بهره مى‌مانند، در اداى این وظیفه سهل‌انگارى روا داشته و بسا که در حضور آنها معصیت‌ها واقع شود که چون خوى زشت طمع، آنان را فاقد حریت و آزادمنشى و صراحت لهجه کرده از نهى از منکر خوددارى مى‌کنند.

سوّم: «ترس بى جا و خوف بیمورد است». پاره‌اى از مردم براى آن‌که رشد و بلوغ اخلاقى ندارند بیم و ترس بیجا غالباً از اداى این تکلیف باز مى‌دارد و در پیش خودشان براى یک امر به معروف و نهى از منکر ساده و سهل که به هیچ مانع و محذورى برخورد نمى‌کند، محاذیر و موانع بسیارى فرض نموده و خود را به خیال خویش، معذور مى‌سازند. حتى گاهى این مردم ترسو به دیگران هم که امر به معروف و نهى از منکر مى‌کنند اعتراض مى‌نمایند و آنها را احساساتى و بى فکر مى‌شمارند!

چهارم: «یأس و نومید از حصول مقصود است». بسیارى از مردم وقتى کثرت اهل معصیت و طغیان و قوه و قدرت و تظاهرات و رونق بازار آنها را مى‌بینند، گمان مى‌کنند با امر به معروف و نهى از منکر مخصوصاً با نداشتن همکار، نمى‌توان کارى انجام داد و مردم را عوض نمود.

س. در مقابل منکراتی که در جامعه صورت می‌پذیرد، کمترین کاری که می‌توانیم و باید آن را انجام دهیم چیست؟

ج.چون مقصود از امر به معروف و نهی از منکر آن است که مرتکب فعل حرام و ترک واجب، این عمل را ترک کند، پساگر به مجرد اظهار کراهت از این عمل ـ ولو به اعراض و ترک معاشرت و مراوده- مرتکب، مرتدع میشود و ترک میکند، کافی است در اداء وظیفه امر به معروف و نهی از منکر و حاجت به امر و نهی بیشتر از این نیست.

س. بنظر حضرتعالی، ‌آیا آمر بمعروف و ناهی از منکر خود باید عامل به معروف و منکر باشد یا با عدم عمل هم می‌تواند امربمعروف و نهی از منکر نماید؟

ج.بجا آوردن معروف و ترک نمودن منکر، بر هر مسلمانی، واجب است و لکن آنان که امر و نهی میکنند باید در عمل به معروف و ترک منکر، بر دیگران، پیش‌قدم باشند زیرا عمل، شرط تأثیر گفتار است.

س. شرایط امر به معروف و نهی از منکر چیست؟

ج.۱٫آمر و ناهی، باید معروف و منکر را بشناسند.

۲٫احتمال دهد امر و نهی او تأثیر دارد.

۳٫امر و نهی، مفسدهای (ضرر جانی، مالی مهم و آبرویی) نداشته باشد.

۴٫کسی که معروف را ترک میکند، و نیز کسی که منکر را انجام میدهد، بر ادامه عمل خود اصرار داشته باشد.

س. اگر کسی عملی را مرتکب شود که مرجع تقلید من آن را حرام میداند، ولی به نظر مرجع تقلید خودش جایز است، آیا باید او را از آن عمل نهی کنم؟

ج.خیر، نهی او در این خصوص مورد ندارد.

س. در فریضه امر به معروف و نهی از منکر، آیا یک بار تذکر دادن کافی است یا باید چندین بار تکرار کند؟

ج.اگر در تکرار تذکّر، احتمال اثر میدهد، باید تکرار کند.

س. اگر پدر و مادر انسان، مرتکب گناه شوند، آیا نهی از منکر آنان بیاحترامی محسوب نمیشود؟

ج.خیر، نهی از منکر آنان.با فراهم بودن شرایط آن، بر فرزند واجب است؛ البته سعی کند این کار را با سخن نرم و اخلاق نیک، انجام دهد و این امر، بیاحترامی به آنان محسوب نمیشود و اگر تأثیر نکرد، وظیفه دیگری ندارد.

س. در زمان حکومت اسلامی، اگر نیروی انتظامی در برخورد با مفاسد اجتماعی از خود جدیّت نشان ندهد، وظیفه مردم چیست؟

ج. این واجب با وجود شرائط از کسی ساقط نمیشود، مگر آن‌که دیگران به این فریضه عمل نمایند.

س. امروزه بیشتر مراسم‌های عروسی آلوده به انواع گناه‌هاست. وظیفه ما در برابر دعوت به اینگونه مراسم در صورتی که از اقوام نزدیک هم می‌باشد چیست؟ با توجه به اینکه عدم اجابت دعوت،‌ موجب قطع رحم می‌شود.

ج.شرکت در اینگونه مجالس، شرکت در مجلس معصیت و حرام است و شخص مسلمان نباید در چنین مجالسی شرکت کند و باید علّت آن را بگوید و چنانچه حاضر نشدن وی در مجالس معصیت سبب قطع رحم شد، اشکال ندارد چرا که در حقیقت، علت قطع رحم آنها هستند.

س. وظیفه‌ی بنده به عنوان یک دانشجو، در مورد شرکت در کلاس‌های مختلط و نیز بی‌حجابی‌های موجود در دانشگاه چیست؟

ج.شرکت در کلاس‌های مختلط اگر مستلزم حرام باشد (از قبیل نظر به نامحرم و غیره)، جائز نیست. دانشجویان مسلمان متعهد باید مؤکداً از اولیاء دانشگاه، مراعات تعالیم و ظواهر اسلامی را بخواهند که هم دانشجویان در معرض محرمات قرار نگیرند و هم دانشگاه از مفاسد مصون بماند.

س. برخی از افراد خانواده ما نماز نمی خوانند. آیا بیدار کردن آنها برای نماز جایز است؟

ج.بیدارکردن کسی که بنای خواندن نماز صبح را ندارد بعنوان امر به معروف واجب است ولی کسی که قصد نماز خواندن دارد و اتفاقاً خواب مانده است، بیدار کردنش واجب نیست.

س. اگر کسی در اداره‌ای رشوه بگیرد. آیا حق داریم به مسئولان مربوطه گزارش کنیم؟

ج.اول به خود او تذکّر دهید و اگر تذکر را نپذیرفت، باید به مسئولان امر گزارش داد.

س. وظیفه شرعی فرزندی که تحت تکفل پدری که رعایت موازین شرعی را درباره کسب و در آمد حلال را نمی‌کند و یا اینکه خمس نمی‌دهد چیست؟ با فرض اینکه امر و نهی تأثیر ندارد.

ج.اگر امر بمعروف و نهی از منکر در او اثر نمی‌کند وظیفه‌ای ندارد، ولی اگر عین مالی را که از اموال پدر مورد ابتلاء او است بداند حرام است، باید از آن اجتناب نماید.

س. گاهی در وسایل نقلیه عمومی، مانند اتوبوس، مینی‌بوس و غیره، راننده‌ها نوارهای موسیقی پخش می‌کنند. وظیفه ما چیست؟

ج.در صورتی که احتمال تأثیر بدهید باید تذکر بدهید و الّا لازم نیست و نباید به آن گوش داد.

س. همان‌طور که مستحضرید در رسانه‌ها مخصوصاً تلویزیون برخی فیلم‌های خلاف شرع که مشتمل بر زنان بی‌حجاب و یا موسیقی‌های لهوی است پخش می‌شود. وظیفه ما چیست؟

ج.همه مسلمانان وظیفه دارند در برابر منکراتی که صورت می‌پذیرد نهی از منکر نمایند و اگر همه در برابر پخش این بی‌عفتی‌ها در این موارد اعتراض کنند، از رواج این منکرات جلوگیری می‌شود.

س. آیا جایز است با کسانی که نماز و روزه و احکام شرعی اسلام را بجا نمی‌آورند معاشرت کرد یا خیر؟

ج.اگر معاشرت به منظور ارشاد و امر بمعروف و نهی از منکر باشد اشکال ندارد، و اگر مؤثر واقع نشود ترک معاشرت نماید.

 

 

آیت الله وحید خراسانی

 

وجوب کفائی امر به معروف و نهی از منکر

سوال ۲۵۷: «اگر شخصی امر منکری را انجام داده و شخصی او را از این کار نهی کرده، آیا بازهم بر ما واجب است که امر به معروف و نهی از منکر نمائیم؟»

جواب: «امر به معروف و نهی از منکر واجب کفائی است و اگر یک نفر اقدام به آن بنماید، تکلیف از دیگران ساقط می‌شود

 شرائط امر به معروف و نهی از منکر

سوال ۲۵۸:  «کسی که می‌خواهد امر به معروف و نهی از منکر نماید چه شرائطی باید داشته باشد؟»

باید پنج شرط داشته باشد: اول: معروف و منکر را بشناسد و جاهل به معروف و منکر نباید متصدّی امر و نهی شود. دوم: اینکه احتمال تأثیر بدهد و اگر بداند تارک معروف و فاعل منکر به امر و نهی ترتیب اثر نمی‌دهد واجب نیست. سوم: اینکه کسی‌ که معروف را ترک کرده یا منکر را مرتکب شده از ترک معروف و فعل منکر منصرف نشده باشد، ولی اگر برایش انصراف حاصل شده باشد، یا احتمال بدهیم که از ترک معروف و فعل منکر منصرف و یا پشیمان شده است، امر او به معروف یا نهی او از منکر واجب نیست. چهارم: اینکه درترک معروف و ارتکاب منکر معذور نباشد، ولی اگر معذور باشد مثل اینکه مقلد کسی باشد که آن فعل را واجب یا حرام نمی‌داند، هرچند به حسب اجتهاد یا تقلید امر کننده یا نهی کننده واجب یا حرام باشد در این صورت امر به معروف و نهی از منکر واجب نیست. پنجم: اینکه از امر و نهی، ضرری بر جان یا عِرض یا مال خودش یا مسلمانی وارد نشود و همچنین اگر احتمال چنین ضرری را بدهد و این احتمال مورد اعتنا بوده و نزد عقلا موجب خوف از ضرر باشد، در این صورت امر به معروف و نهی از منکر واجب نیست، البته باید اهمیت معروف و منکر ملاحظه گردد، لذا چنانچه امر به معروف و نهی از منکر (از جهت اهمیت فعل معروف و ترک منکر) شرعاً مهمتر از آن ضرر باشد، وجوب امر به معروف و نهی از منکر ساقط نمی‌شود.

 

آیت الله مظاهری

 

امر بمعروف و نهی از منکر وظیفه کیست؟

آیا امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر وظیفه حکومت‌ است‌ یا آحاد مردم‌؟ و توصیه حضرت‌ عالی‌ در این‌ زمینه‌ چیست‌؟

-    همه‌ باید این‌ فریضه الهی‌ را آنجا که‌ زمینه‌ باشد انجام‌ دهند.

امر بمعروف و نهی از منکر زنان بدحجاب

وظیفه ما در برابر امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر زنان‌ بدحجاب‌ در جامعه کنونی‌ چیست‌؟

-    وظیفه عمومی‌ ندارید.

مرحله پس از موعظه برای کسانی که تاثیر ندارد

اگر مجریان‌ فریضه الهی‌ امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر، احتمال‌ بدهند که‌ فرد معصیت‌ کار با موعظه‌ و نصیحت‌، معصیت‌ را ترک‌ نمی‌کند وظیفه‌ چیست‌؟

-    وقتی‌ که‌ موعظه‌ تأثیر نداشت‌ باید با تندی‌ و قهر و ترک‌ مرابطه‌، او را وادار به‌ ــ(انجام‌ )ــ واجبات‌ و اجتناب‌ از گناه‌ نمود ولی‌ بیش‌ از این‌، یعنی‌ کتک‌ و زجر و بازداشت‌ گرچه‌ مرتبه سوّم‌ است‌ ولی‌ مربوط‌ به‌ حکومت‌ اسلامی‌ است‌ و عموم‌ مردم‌ حق‌ّ چنین‌ کاری‌ را ندارند.

مصادیق:

عنوان: نهی از تراشیدن ریش

سوال :

آیا توصیه‌ به‌ گذاشتن‌ ریش‌ و ممانعت‌ از تراشیدن‌ آن‌ می‌تواند از مصادیق‌ امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر قرار گیرد؟

پاسخ:

معلوم‌ است‌ که‌ از مصادیق‌ امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر است‌.

عنوان:در صورت عدم دسترسی به نیروهای انتظامی

سوال :

در صورتی‌ که‌ امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر واجب‌ کفایی‌ باشد و هر کس‌ می‌تواند امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر کند، اگر با وجود آن‌ که‌ دسترسی‌ به‌ مأموران‌ انتظامی‌ متعسّر است‌، خود اشخاص‌ نهی‌ از منکر کنند، این‌ با رعایت‌ مراتب‌ امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر (با رفتار، با گفتار، ….) تا قتل‌ کسی‌ که‌ به‌ منکر روی‌ آورده‌ پیش‌ رود (مثلاً شخصی‌ عمل‌ منافی‌ عفّت‌ انجام‌ می‌دهد) آیا این‌ گونه‌ امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر مشروع‌ است‌ یا خیر؟

پاسخ:

افراد عادی‌ فقط‌ می‌توانند با گفتن‌، امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر کنند ولی‌ سایر مراتب‌ مربوط‌ به‌ حاکم‌ شرع‌ است‌ نه‌ افراد عادی‌.

عنوان:نوشیدن شراب

 سوال :

اگر غیر مسلمانی‌ در منزل‌ خود یا اماکن‌ خصوصی‌ شراب‌ بنوشد و با حالت‌ مستی‌ وارد اماکن‌ و معابر عمومی‌ شود، چه‌ حکمی‌ دارد؟

پاسخ:

باید از اشاعه فحشاء جلوگیری‌ شود.

عنوان: امر و نهی دانشجویان

سوال :

وظیفه جوانان‌ مؤمنی‌ که‌ در دانشگاه‌های‌ مختلط‌ در رابطه‌ با مفاسدی‌ که‌ در دانشگاه‌ می‌بینند، چیست‌؟ آیا در این‌ محیط‌ می‌توانند دختری‌ را امر و نهی‌ کنند؟

پاسخ:

باید اوّلاً مواظبت‌ از خود بنماید و ثانیاً به‌ مقدار امکان‌ امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر داشته‌ باشد.

عنوان: نهی از منکر زنان در کوچه و خیابان

 سوال :

در جامعه‌ زنانی‌ هستند که‌ حجابشان‌ کامل‌ نیست‌ و در بعضی‌ یا اکثر مواقع‌ سبب‌ جلب‌ توجّه‌ نامحرم‌ می‌شوند، حال‌ تکلیف‌ ما در قبال‌ زنانی‌ که‌ حجاب‌ ناقص‌ دارند در خصوص‌ امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر چگونه‌ است‌؟ و اگر آمر برخود از تأثیر شهوت‌ در موقع‌ نهی‌ زبانی‌ بترسد، حکم‌ چیست‌؟

پاسخ:

باید اوّلاً مواظبت‌ از خود بنماید و ثانیاً اگر بتواند امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر زبانی‌ داشته‌ باشید.

عنوان: جلوگیری از منکر در صورت نزاع و …در مجلس عروسی چگونه است؟

سوال :

تکلیف‌ قطعی‌ و دقیق‌ ما برای‌ مسائل‌ ذیل‌ چیست‌؟

در جشن‌ ازدواج‌ دو جوان‌، متأسّفانه‌ با اصرار مهمان‌ها تلاش‌ می‌شود که‌ نوار ترانه‌ پخش‌ شود، البته‌ مادر عروس‌ خانم‌ و مادر داماد و خود عروس‌ و داماد اصلاً راضی‌ به‌ این‌ امر نیستند لذا مادر عروس‌ با استمداد از صاحب‌ عصر «عجّل‌الله تعالی‌فرجه‌»مانع‌ می‌شوند ولی‌ مهمان‌ها در جواب‌، مجلس‌ را ترک‌ می‌کنند یعنی‌ به‌ جای‌ جلوگیری‌ از کار حرام‌ (نوار ترانه‌ پخش‌ کردن‌) با زخم‌ زبان‌ و نیش‌ رفتاری‌ سعی‌ می‌کنند که‌ به‌ بهانه اینکه‌ دختر اوّل‌ است‌ و شادی‌ است‌ حتّی‌ مانع‌ از فرستادن‌ صلوات‌ شوند و در واقع‌ یا دین‌ را جدا از جشن‌ می‌دانند یا اینکه‌ ادّعا دارند این‌ کارها در دین‌ بوده‌ است‌ و عموماً هم‌ این‌ افراد لجبازی‌ می‌کنند و پافشاری‌ بر عمل‌ حرام‌ می‌کنند، تکلیف‌ خانواده عروس‌ چیست‌؟ آیا باید نظر آنها را جلب‌ کرد تا با ناراحتی‌ مجلس‌ را ترک‌ نکنند و یا وظیفه بالاتری‌ داریم‌؟ گاهی‌ هم‌ خانواده عروس‌ سالم‌ و دین‌ دار و خانواده داماد هم‌ با فضیلت‌ هستند ولی‌ اطرافیان‌ داماد مثل‌ خواهران‌ یا اقوام‌ دیگر طرف‌ داران‌ سرسخت‌ نوار ترانه‌ و وسائل‌ لهو و لعب‌ هستند، لذا در شب‌ عروسی‌ برخورد و درگیری‌ و حتّی‌ احتمال‌ جدایی‌ و آبروریزی‌ را پیش‌ می‌آورد با اینکه‌ قبلاً تذکّر داده‌ شده‌ که‌ نباید این‌ برنامه‌های‌ بیهوده‌ در آن‌ شب‌ باشد ولی‌ در عمل‌ با مشکل‌ مواجه‌ شده‌ و خلاصه‌ در جامعه اسلامی‌ هم‌ نمی‌شود آن‌ طور که‌ خدا و رسولش‌ خواسته‌اند عمل‌ کرد، خواهشمندیم‌ بدون‌ رعایت‌ ما، وظیفه ناب‌ ما را در برخورد با این‌ افراد مشخّص‌ فرمایید تا در معصیت‌ نیفتیم‌ و وظیفه امر و نهی‌ را ترک‌ نکنیم‌.

پاسخ:

باید با آنها مدارا کرد و هر کجا که‌ موجب‌ جرّ و نزاع‌ شود باید کوتاه‌ آمد.

عنوان:جلوگیری از پخش نوار ترانه در اتوبوس

 سوال :

اگر در اتوبوس‌ مسافربری‌ به‌ شهر مقدّس‌ مشهد، راننده‌ به‌ بهانه اینکه‌ هوشیار باشد نوار ترانه‌ روشن‌ کند و با وجود امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر چند تن‌ از مسافران‌، اصرار به‌ این‌ کار داشته‌ باشد و به‌ ناهیان‌ منکر پرخاش‌ کند و ادّعا کند که‌ رهبر این‌ نوارها را آزاد کرده‌اند و از طرفی‌ ما دو ساعت‌ از سفر را رفته‌ باشیم‌ و در بین‌ راه‌ باشیم‌ چه‌ باید بکنیم‌ تا هم‌ وظیفه امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر خود را کامل‌ انجام‌ بدهیم‌ و هم‌ مبتلا به‌ معصیتی‌ نشویم‌؟

پاسخ:

شما باید تذکّر بدهید اگر فائده‌ نکرد می‌توانید به‌ مسافرت‌ خود ادامه‌ بدهید و جرّ و بحث‌ لازم‌ نیست‌ چنانچه‌ پیاده‌ شدن‌ هم‌ لازم‌ نیست‌.

عنوان:تفاوت نهی از منکر و جلوگیری از مزاحمت

 سوال :

در کتاب‌ «کاوشی‌ نو در اخلاق‌ اسلامی‌، ص‌ ۳۳۸»ذکر نموده‌اید «غیرت‌ در مورد عفّت‌ عمومی‌ حتّی‌ زنان‌ غیر مؤمن‌»یعنی‌:

۱) اگر خدای‌ نکرده‌ مردی‌ مزاحم‌ زنی‌ شد که حجابش‌ را رعایت‌ نکرده‌، آرایش‌ کرده‌، باز باید جلوی‌ آن‌ مرد ایستاد و مانع‌ شد؟ یا اگر نگاه‌ ناصحیح‌ به‌ زنی‌ که‌ غیر مؤمن‌ است‌ و پوشش‌ صحیح‌ ندارد یا رفتار صحیح‌ ندارد، باید مرد مسلمان‌ دیگر او را باز دارد؟

۲) غیرت‌ فقط‌ از آن‌ مردان‌ است‌ یعنی‌ غیرت‌ در مورد عفّت‌ عمومی‌، این‌ واجب‌ وظیفه مردان‌ است‌ یا وظیفه زنان‌؟

پاسخ:

۱) نهی‌ از منکر که‌ لازم‌ است‌ غیر مزاحمت‌ است‌ و جلوی‌ مزاحمت‌ را همه‌ باید بگیرند.

۲) نهی‌ از منکر اگر ضرر نداشته‌ باشد بر همه‌ از زن‌ و مرد لازم‌ است‌.

عنوان:الات موسیقی محلی و جشن عروسی سنتی در اقوام مختلف ایرانی

سوال :

با توجّه‌ به‌ اینکه‌ حفظ‌ بقای‌ اسلام‌ از اهم‌ّ واجبات‌ می‌باشد و در این‌ امر علمای‌ اسلام‌ و مراجع‌ عظیم‌ الشأن‌ وظایف‌ سنگینی‌ در حراست‌ آن‌ دارند و طبق‌ نبوی‌ شریف‌ «اذا ظَهَرَت‌ الْبدَع‌ُ فی‌ اُمِّتی‌ فَلْیُظْهر الْعالم‌ُ علْمَه‌ُ»، به‌ خصوص‌ در این‌ مقطع‌ زمان‌ که‌ دشمنان‌ اسلام‌ به‌ هر وسیله‌ای‌ برای‌ نابودی‌ و یا تضعیف‌ کردن‌ آن‌ دامن‌ می‌زنند و نهایت‌ سعی‌ را در مفاسد اخلاقی‌ در کشور اسلامی‌ و در مناطق‌ آن‌ به‌ انحاء و شیوه‌های‌ مختلف‌ به‌ مقصد خود می‌رسانند و از مواردی‌ که‌ در مملکت‌ ما رواج‌ پیدا کرده‌ و رو به‌ افزایش‌ است‌ آلات‌ لهو و لعب‌ مطرب‌ و موسیقی بخصوص‌ در این‌ مناطق‌ چهار محال‌ و بختیاری‌، منطقه فلارد و …. و دیگر مناطق‌ مطربی‌ است‌ معروف‌ به‌ ساز و دهل‌ که‌ در مراسم‌ عقد و عروسی‌ دعوت‌ می‌کنند و آن‌ را به‌ عنوان‌ رسم‌ و سنّت‌ عرف‌ تلقّی‌ می‌کنند در صورتی‌ که‌ یکی‌ از اقسام‌ مطرب‌ است‌ که‌ تمام‌ مردم‌ را به‌ هیجان‌ در می‌آورد و زنان‌ و مردان‌ در ملا عام‌ می‌رقصند و نوامیس‌ مردم‌ در معرض‌ دید قرار می‌گیرند و هیچ‌ احساس‌ مسئولیّتی‌ در برابر احکام‌ الله نشان‌ نمی‌دهند و علاوه‌ بر اینکه‌ هزینه‌های‌ کلانی‌ بیهوده‌ صرف‌ حرام‌ می‌شود که‌ اگر این‌ مبالغ‌ را در امور خیریه‌ به‌ مصرف‌ برسانند نه‌ معصیّتی‌ صورت‌ می‌گیرد و نه‌ مال‌ی بی‌مورد ضایع‌ می‌گردد، لذا مستدعی‌ است‌ نظر مبارک‌ را در این‌ مورد ارائه‌ فرمایید.

پاسخ:

در وضع‌ فعلی‌ نهی‌ از منکر لازم‌ است‌ ولی‌ ایجاد تنش‌ و بحران‌ جایز نیست‌ و استفاده‌ از آلات‌ موسیقی‌ که‌ شهوت‌انگیز و مفسده‌انگیز باشد حرام‌ است‌ و گناه‌ آن‌ خیلی‌ بزرگ‌ است‌.

عنوان: آیا نهی از منکر در مدارس با استفاده از تنبیه جایزاست؟

سوال :

۱) در مدارس‌ خصوصاً دبیرستان‌ها، رفتارهای‌ بعضی‌ از دانش‌آموزان‌ به‌ گونه‌ای‌ است‌ که‌ اثرات‌ سوء رفتاری‌ و اخلاقی‌ در سایرین‌ دارد، در این‌ خصوص‌ مسئولین‌ امر پس‌ از ارشاد، راهنمایی‌، تذکّر و تهدید، بعضاً به‌ رفتار خشونت‌ آمیز یا ندرتاً تنبیه‌ بدنی‌ مبادرت‌ می‌نمایند، آیا این‌ کار از نظر شرعی‌ جایز است‌؟ حدّ آن‌ چه‌ مقدار است‌؟

۲) در موقع‌ بروز خطا و رفتارهای‌ ضدّ اخلاقی‌ به‌ وسیله بعضی‌ از دانش‌آموزان‌، برخوردهایی‌ همراه‌ با خشونت‌ و بعضاً تحقیرآمیز جهت‌ جلوگیری‌ از تکرار موارد مذکور از طرف‌ مسئولین‌ امر معمول‌ می‌گردد:

اوّلاً) آیا این‌ کار اشکال‌ ندارد؟

ثانیاً) بعد از حل‌ّ مشکل‌ حصول‌ رضایت‌ افراد موصوف‌ لازم‌ است‌ یا خیر؟

پاسخ:

۱) در صورت‌ ضرورت‌ به‌ اندازه ضرورت‌ جایز است‌.

۲) در صورت‌ ضرورت‌ به‌ اندازه ضرورت‌ جایز است‌.

و در هر دو صورت‌ تحصیل‌ رضایت‌ لازم‌ نیست‌.

عنوان:امر بمعروف و نهی از منکر

 سوال :

نظر مبارک‌ خود را در مورد فریضه الهی‌ امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر بیان‌ فرمائید.

 پاسخ:

یکی‌ از اهم‌ّ واجبات‌ در اسلام‌ امر به‌ معروف‌ و نهی‌ از منکر است‌ و همه‌ باید این‌ فریضه‌ را زنده‌ نگاه‌ بدارند و اگر همه‌ این‌ واجب‌ راعمل‌ می‌کردند جائی‌ برای‌ افراد گناهکار نبود و همه‌ جا برای‌ آنها نا امن‌ می‌شد.